บทที่ 13 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง
โรคข้าวที่พบบ่อย อาการ สาเหตุ และการป้องกัน: ใบไหม้ ขอบใบแห้ง กาบใบแห้ง เขียวเตี้ย ใบหงิก
อาการของโรคไหม้ โรคขอบใบแห้ง โรคกาบใบแห้ง โรคเขียวเตี้ย โรคใบหงิก โรคถอดฝัก และโรคเมล็ดด่าง แยกจากอาการขาดธาตุอย่างไร และป้องกันอย่างไร
สรุปสั้น
- โรคข้าวส่วนใหญ่รุนแรงขึ้นเมื่อ ใส่ไนโตรเจนมากเกิน ปลูกหนาเกิน และปลูกพันธุ์เดียวต่อเนื่องหลายรอบ
- โรคเขียวเตี้ยและใบหงิกเกิดจากไวรัสที่เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลพามา คุมเพลี้ยได้ก็คุมโรคได้
- โรคไวรัสและโรคแบคทีเรียไม่มียารักษาให้หาย ต้องป้องกัน
บทนี้ยังไม่มีภาพประกอบ
เราจะเพิ่มภาพถ่ายอาการจริงจากแปลงในภายหลัง ระหว่างนี้ ถ้าไม่แน่ใจ ถ่ายภาพใบ กาบใบ รวง และภาพมุมกว้างของแปลงให้ชัด แล้วตั้งกระทู้ถาม หรือนำตัวอย่างไปให้ศูนย์วิจัยข้าวหรือสำนักงานเกษตรอำเภอดู
เดินตรวจนาอย่างไร
- เดินตรวจทุกสัปดาห์ เดินเข้าไปในแปลง ไม่ดูจากคันนาอย่างเดียว
- ดูทั้งใบบน กาบใบใกล้ผิวน้ำ โคนกอ และรวง
- อาการที่เป็นทั้งแปลงสม่ำเสมอ มักมาจากดินหรือปุ๋ย (บท ปุ๋ยนาข้าว) อาการที่เป็นจุด เป็นกอ แล้วลามออก มักเป็นโรคหรือแมลง
โรคไหม้ (Blast)
สาเหตุ: เชื้อรา Pyricularia oryzae เป็นโรคข้าวที่สำคัญที่สุดโรคหนึ่งของโลก
อาการ
- ใบ: แผลรูปตาหรือรูปข้าวหลามตัด ตรงกลางสีเทาหรือขาว ขอบสีน้ำตาล แผลขยายรวมกันจนใบแห้ง ต้นกล้าที่เป็นมากจะแห้งตายเป็นหย่อม
- คอรวง (ไหม้คอรวง): คอรวงเป็นแผลสีน้ำตาลดำ รวงหักพับ เมล็ดลีบทั้งรวง หรือรวงขาว ถ้าเป็นตอนออกรวงใหม่ ๆ เสียหายหนักที่สุด
ระบาดเมื่อ
ใส่ไนโตรเจนมาก ข้าวขึ้นหนา อากาศชื้น มีน้ำค้างมากและกลางคืนเย็น และพันธุ์ที่อ่อนแอต่อโรคไหม้
ป้องกันและจัดการ
- ใช้พันธุ์ที่หน่วยงานแนะนำว่าต้านทานในพื้นที่ ไม่ปลูกหนาเกินไป
- ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน โดยเฉพาะเมื่อพบแผลโรคไหม้บนใบแล้ว ให้งดหรือเลื่อนการใส่ยูเรีย
- เมื่อพบแผลบนใบเพิ่มขึ้นเร็ว หรือในพื้นที่ที่เคยเป็นไหม้คอรวงรุนแรง ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องการใช้สารป้องกันกำจัดเชื้อราที่ฉลากระบุโรคไหม้ข้าว และใช้ตามอัตราบนฉลาก
โรคขอบใบแห้ง (Bacterial Leaf Blight)
สาเหตุ: แบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae
- อาการ: ขอบใบหรือปลายใบเป็นแผลสีเหลืองแล้วกลายเป็นสีขาวเทา ขอบแผลเป็นคลื่น แผลลามลงมาตามความยาวใบ ต้นกล้าที่เป็นรุนแรงจะเหี่ยวทั้งต้น
- ระบาดเมื่อ: ฝนตกหนัก ลมแรง น้ำท่วม เชื้อไปกับน้ำและเข้าทางบาดแผลของใบ ใส่ไนโตรเจนมากทำให้รุนแรงขึ้น
- แยกจากอาการคล้าย: ปลายใบแห้งจากขาดโพแทสเซียมเริ่มที่ใบล่างทั่วแปลง ไม่มีขอบแผลเป็นคลื่นสีเหลือง
- จัดการ: ใช้พันธุ์ต้านทาน ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนพอดี ใส่โพแทสเซียมให้พอ ไม่ปล่อยน้ำจากแปลงที่เป็นโรคเข้าแปลงอื่น กำจัดวัชพืชริมคันนาที่เป็นที่อาศัยของเชื้อ สารเคมีควบคุมโรคนี้ได้จำกัด
โรคกาบใบแห้ง (Sheath Blight)
สาเหตุ: เชื้อรา Rhizoctonia solani ซึ่งอยู่ในดินและเศษพืช
- อาการ: แผลรูปไข่สีเขียวอมเทาที่กาบใบใกล้ระดับน้ำ ขอบแผลสีน้ำตาล แผลลามขึ้นไปที่กาบใบและใบด้านบน ต้นแห้งและล้มง่าย
- ระบาดเมื่อ: ข้าวแตกกอเต็มที่และทรงพุ่มชิด ความชื้นในกอสูง ใส่ไนโตรเจนมาก ปลูกถี่
- จัดการ: ไม่ปลูกหนาเกิน ใส่ไนโตรเจนพอดี ไถกลบตอซังให้ย่อย เมื่อแผลลามขึ้นสูงเกินครึ่งต้นในหลายกอ ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องสารที่ฉลากระบุโรคกาบใบแห้ง
โรคเขียวเตี้ย และโรคใบหงิก
สาเหตุ: ไวรัส มี เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลเป็นพาหะ ระบาดตามหลังการระบาดของเพลี้ย
| โรค | อาการ |
|---|---|
| เขียวเตี้ย (Grassy Stunt) | ต้นเตี้ยมาก แตกกอฝอยจำนวนมากคล้ายกอหญ้า ใบแคบ สั้น ตั้งตรง สีเขียวซีดหรือเหลือง ส่วนใหญ่ไม่ออกรวง |
| ใบหงิก (Ragged Stunt) | ต้นเตี้ย ใบบิดเป็นเกลียว ขอบใบแหว่งเป็นริ้วขาดวิ่น ออกรวงช้า รวงโผล่ไม่พ้นกาบ เมล็ดลีบ |
- ไม่มียารักษาต้นที่เป็นโรคแล้ว ถอนกอที่เป็นโรคทิ้งเมื่อพบน้อย
- คุมเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลตามบท แมลงศัตรูข้าว ใช้พันธุ์ที่หน่วยงานแนะนำว่าต้านทานเพลี้ยในพื้นที่
- พื้นที่ที่ระบาด ควรพักนาหรือปลูกพืชอื่นสลับ และปลูกพร้อม ๆ กันทั้งพื้นที่ เพื่อตัดวงจรเพลี้ยและไวรัส
โรคถอดฝัก (Bakanae)
- สาเหตุ: เชื้อรา Fusarium fujikuroi ติดมากับเมล็ดพันธุ์
- อาการ: ต้นกล้าสูงชะลูดผิดปกติกว่าต้นอื่นชัดเจน ต้นผอม สีเขียวอ่อนซีด แล้วแห้งตาย บางต้นมีรากเกิดที่ข้อเหนือดิน
- จัดการ: ใช้เมล็ดพันธุ์จากแปลงที่ไม่เป็นโรค คลุกหรือแช่เมล็ดด้วยสารที่ฉลากระบุโรคถอดฝักก่อนปลูกในพื้นที่ที่เคยเป็น และถอนต้นที่เป็นโรคไปทำลาย
โรคใบจุดสีน้ำตาล
- สาเหตุ: เชื้อรา Bipolaris oryzae
- อาการ: จุดกลมหรือรีสีน้ำตาลขนาดเล็กกระจายทั่วใบ ตรงกลางสีเทาหรือน้ำตาลอ่อน มักพบมากในนาดินทรายหรือดินขาดธาตุอาหาร
- จัดการ: แก้ที่ดินและปุ๋ยเป็นหลัก โดยเฉพาะโพแทสเซียม ใช้เมล็ดพันธุ์สะอาด
โรคเมล็ดด่าง
- สาเหตุ: เชื้อราหลายชนิดเข้าทำลายเมล็ดช่วงออกรวงถึงเมล็ดสุก
- อาการ: เปลือกเมล็ดมีจุดหรือปื้นสีน้ำตาลถึงดำ เมล็ดลีบบางส่วน คุณภาพข้าวสารต่ำ ถูกตัดราคา
- ระบาดเมื่อ: ฝนตกชุกหรือความชื้นสูงช่วงข้าวออกรวง
- จัดการ: ใส่ปุ๋ยสมดุล เกี่ยวเมื่อข้าวสุกพอดี ไม่ทิ้งข้าวในนาหลังสุก ลดความชื้นเร็วหลังเกี่ยว ในพื้นที่ที่เป็นประจำ ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องสารที่ฉลากระบุโรคเมล็ดด่าง
หลักรวมของการจัดการโรคข้าว
- เมล็ดพันธุ์สะอาด และพันธุ์ที่ต้านทานในพื้นที่
- ไม่ปลูกหนา ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ใส่โพแทสเซียมให้พอ
- เดินตรวจนาทุกสัปดาห์ พบเร็ว จัดการเร็ว
- ใช้สารป้องกันกำจัดโรคเฉพาะเมื่อจำเป็น ตรงกับโรค และตามฉลาก
- พักนาหรือปลูกพืชอื่นสลับ เมื่อโรคและแมลงสะสมจากการทำนาต่อเนื่อง
แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว: โรคข้าวและการป้องกันกำจัด.
- Ou, S.H. (1985). Rice Diseases. 2nd ed. Commonwealth Mycological Institute.
- IRRI. Rice Knowledge Bank: Diseases (blast, bacterial blight, sheath blight, tungro and stunt viruses).
- Dobermann, A. & Fairhurst, T. (2000). Rice: Nutrient Disorders & Nutrient Management. IRRI / PPI. (ธาตุอาหารกับความรุนแรงของโรค)