บทที่ 14 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง
แมลงศัตรูข้าวและศัตรูอื่น: เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หนอนกอ หนอนห่อใบ แมลงสิง หอยเชอรี่ หนู
อาการที่เกิดจากเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หนอนกอ หนอนห่อใบข้าว แมลงสิง หอยเชอรี่ และหนูนา ช่วงที่ระบาด และการจัดการโดยไม่ทำให้เพลี้ยระบาดหนักขึ้น
สรุปสั้น
- เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลคือศัตรูข้าวที่ทำความเสียหายมากที่สุด และมักระบาดหนักขึ้นจากการพ่นยาผิดชนิดหรือพ่นบ่อยเกินไป
- หอยเชอรี่ทำลายต้นอ่อนได้ทั้งแปลงในไม่กี่วันหลังปลูก ต้องดูแลช่วง 2–4 สัปดาห์แรก
- ในนามีแมงมุม มวน และแตนเบียนจำนวนมากที่กินศัตรูข้าว การพ่นสารแบบไม่เลือกทำลายผู้ช่วยเหล่านี้ไปด้วย
บทนี้ยังไม่มีภาพประกอบ
เราจะเพิ่มภาพถ่ายแมลงและอาการจริงในภายหลัง ระหว่างนี้ ใช้วิธีเคาะกอข้าวเหนือน้ำหรือกระดาษ ดูแมลงที่ร่วงลงมา แล้วถ่ายภาพไปถามเจ้าหน้าที่ได้
หลักคิดก่อนพ่นยา
- ดูให้แน่ว่าเป็นอะไร และมากแค่ไหน แหวกกอข้าวดูโคนกอ นับเพลี้ยหรือหนอนในหลายจุดของแปลง
- ดูศัตรูธรรมชาติ ถ้ามีแมงมุมและมวนดูดไข่มาก ธรรมชาติกำลังช่วยคุมอยู่
- ความเสียหายช่วงต้นไม่เท่ากับผลผลิตที่หาย ข้าวที่ถูกหนอนห่อใบกินใบช่วงแตกกอ ส่วนใหญ่แตกใบใหม่ชดเชยได้ การพ่นยาช่วง 40 วันแรกเพื่อหนอนกินใบ มักไม่คุ้ม และทำให้เพลี้ยระบาดภายหลัง
- ถ้าต้องใช้สาร ใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุแมลงชนิดนั้นในนาข้าว ตามอัตราบนฉลาก และปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตรในพื้นที่
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
ชนิด: Nilaparvata lugens ตัวเล็กสีน้ำตาล อาศัยอยู่ที่โคนกอข้าวเหนือระดับน้ำ เมื่อแหวกกอจะกระโดดหนี
อาการ
- ดูดน้ำเลี้ยงที่โคนกอ ใบเหลืองจากล่างขึ้นบน
- ระบาดหนักทำให้ต้นข้าวแห้งตายเป็นวงกลมกลางแปลงคล้ายถูกไฟไหม้ เรียกว่า ข้าวไหม้เป็นหย่อม (hopperburn) แล้วขยายวงออกไปเร็ว
- เป็นพาหะของ โรคเขียวเตี้ยและโรคใบหงิก (บท โรคข้าว)
ระบาดเมื่อ
- ใส่ไนโตรเจนมากเกิน ข้าวขึ้นหนา ทรงพุ่มทึบ ชื้น
- ทำนาต่อเนื่องไม่มีช่วงพัก ปลูกไม่พร้อมกันในพื้นที่ ทำให้เพลี้ยมีอาหารตลอดปี
- พ่นสารฆ่าแมลงที่ทำให้เพลี้ยเพิ่มขึ้น สารบางกลุ่ม เช่น ไพรีทรอยด์ และอะบาเมกติน ฆ่าศัตรูธรรมชาติและกระตุ้นให้เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลขยายพันธุ์เร็วขึ้น หน่วยงานด้านข้าวจึงแนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ในนาข้าว
ป้องกันและจัดการ
- ไม่หว่านหนา ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ใช้พันธุ์ที่หน่วยงานแนะนำว่าต้านทานเพลี้ยในพื้นที่
- ปลูกพร้อม ๆ กันในพื้นที่ และพักนาตัดวงจร โดยเฉพาะหลังรอบที่เพลี้ยระบาด
- แหวกกอดูโคนกอทุกสัปดาห์ ถ้าพบเพลี้ยหนาแน่น (ราวสิบตัวต่อกอขึ้นไป) และศัตรูธรรมชาติน้อย ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องการใช้สารที่ฉลากระบุเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
- เมื่อระบาด ลดน้ำในนาให้แห้งเป็นระยะ ช่วยลดความชื้นที่โคนกอได้
หนอนกอ
- อาการช่วงแตกกอ: ยอดกลางเหี่ยวแห้ง ดึงหลุดออกมาง่าย เรียกว่า “ยอดเหี่ยว”
- อาการช่วงออกรวง: รวงขาวตั้งตรง เมล็ดลีบทั้งรวง ดึงหลุดง่าย เรียกว่า “ข้าวหัวหงอก” หรือรวงขาว
- จัดการ: ไถกลบตอซังหลังเกี่ยว ซึ่งเป็นที่อยู่ของหนอนข้ามฤดู เก็บกลุ่มไข่บนใบไปทำลาย ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน แตนเบียนไข่ในธรรมชาติช่วยคุมได้มาก ข้าวทนยอดเหี่ยวช่วงแตกกอได้บางส่วนเพราะแตกหน่อใหม่ชดเชย
หนอนห่อใบข้าว
- อาการ: ใบถูกพับห่อเป็นหลอด ภายในมีหนอน กินผิวใบจนเห็นเป็นทางสีขาวตามยาวใบ
- ความสำคัญ: ใบที่เสียช่วงแตกกอมักไม่ทำให้ผลผลิตลดมาก แต่ใบธงที่เสียช่วงออกรวงมีผลต่อเมล็ดมากกว่า
- จัดการ: ไม่รีบพ่นสารเมื่อเห็นใบขาวเล็กน้อยช่วงต้น ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ปล่อยให้ศัตรูธรรมชาติทำงาน
แมลงสิง
- อาการ: มวนลำตัวเรียวยาวสีเขียวอมน้ำตาล กลิ่นเหม็นฉุน ดูดน้ำนมจากเมล็ดระยะน้ำนม เมล็ดลีบหรือมีจุดสีน้ำตาลดำ
- ระบาดเมื่อ: ข้าวออกรวงไม่พร้อมกัน และมีหญ้ารอบแปลงเป็นที่อาศัย
- จัดการ: กำจัดหญ้าบนคันนาและรอบแปลง ปลูกพร้อมกันในพื้นที่ เมื่อพบมากช่วงน้ำนม ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องสารที่ฉลากระบุแมลงสิง
หอยเชอรี่
- อาการ: ต้นอ่อนถูกกัดขาดที่โคน หายไปเป็นหย่อม เห็นกลุ่มไข่สีชมพูเกาะตามต้นข้าว คันนา และหลักไม้
- ช่วงเสี่ยง: ราว 2–4 สัปดาห์แรกหลังหว่านหรือปักดำ เมื่อต้นข้าวโตแล้วหอยทำความเสียหายได้น้อย
- จัดการ: ทำร่องน้ำเล็กในแปลงให้หอยลงไปรวมแล้วเก็บออก ปักไม้ล่อให้หอยวางไข่แล้วทำลายไข่ ใส่ตะแกรงที่ทางน้ำเข้า ปลูกแบบนาดำหรือใช้กล้าที่โตขึ้นในพื้นที่ที่หอยมาก และไม่ขังน้ำลึกช่วงต้นอ่อน เพราะหอยเคลื่อนที่ได้ดีในน้ำลึก
หนูนา
- อาการ: ต้นข้าวถูกกัดขาดเฉียงที่โคน เสียหายมากช่วงตั้งท้องถึงออกรวง เห็นรูและทางเดินบนคันนา
- จัดการ: ทำพร้อมกันทั้งชุมชนจึงได้ผล เช่น ตัดหญ้าและลดขนาดคันนาไม่ให้เป็นที่หลบซ่อน วางกับดัก ปลูกพร้อมกันในพื้นที่
ศัตรูธรรมชาติในนาข้าว
- แมงมุม หลายชนิด เช่น แมงมุมสุนัขป่า กินเพลี้ยกระโดดและแมลงอื่นจำนวนมาก
- มวนเขียวดูดไข่ ดูดกินไข่และตัวอ่อนของเพลี้ยกระโดด
- แตนเบียนไข่ ทำลายไข่หนอนกอและหนอนห่อใบ
- ด้วงเต่า กินเพลี้ยและไข่แมลง
นาที่ไม่ได้พ่นสารฆ่าแมลงในช่วง 40 วันแรก มักมีศัตรูธรรมชาติมากพอคุมเพลี้ยในช่วงหลังได้ (Heong & Hardy 2009)
แหล่งอ้างอิง
- Heong, K.L. & Hardy, B. (eds.) (2009). Planthoppers: New Threats to the Sustainability of Intensive Rice Production Systems in Asia. IRRI.
- กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว: แมลงศัตรูข้าว ศัตรูธรรมชาติ และคำแนะนำการหลีกเลี่ยงสารที่ทำให้เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลระบาด.
- IRRI. Rice Knowledge Bank: Insect pests, golden apple snail and rats.
- กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการป้องกันกำจัดหอยเชอรี่และหนูในนาข้าว.