ฟาร์มเกษตรดำเนินกิจการตั้งแต่ พ.ศ. 2551 (2008) ตั้งกระทู้
ขนาดตัวอักษร

บทที่ 14 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง

แมลงศัตรูข้าวและศัตรูอื่น: เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หนอนกอ หนอนห่อใบ แมลงสิง หอยเชอรี่ หนู

อาการที่เกิดจากเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หนอนกอ หนอนห่อใบข้าว แมลงสิง หอยเชอรี่ และหนูนา ช่วงที่ระบาด และการจัดการโดยไม่ทำให้เพลี้ยระบาดหนักขึ้น

ทำเมื่อไหร่: ตรวจนาทุกสัปดาห์ ปรับปรุงล่าสุด

สรุปสั้น

  • เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลคือศัตรูข้าวที่ทำความเสียหายมากที่สุด และมักระบาดหนักขึ้นจากการพ่นยาผิดชนิดหรือพ่นบ่อยเกินไป
  • หอยเชอรี่ทำลายต้นอ่อนได้ทั้งแปลงในไม่กี่วันหลังปลูก ต้องดูแลช่วง 2–4 สัปดาห์แรก
  • ในนามีแมงมุม มวน และแตนเบียนจำนวนมากที่กินศัตรูข้าว การพ่นสารแบบไม่เลือกทำลายผู้ช่วยเหล่านี้ไปด้วย
บทนี้ยังไม่มีภาพประกอบ

เราจะเพิ่มภาพถ่ายแมลงและอาการจริงในภายหลัง ระหว่างนี้ ใช้วิธีเคาะกอข้าวเหนือน้ำหรือกระดาษ ดูแมลงที่ร่วงลงมา แล้วถ่ายภาพไปถามเจ้าหน้าที่ได้

หลักคิดก่อนพ่นยา

  1. ดูให้แน่ว่าเป็นอะไร และมากแค่ไหน แหวกกอข้าวดูโคนกอ นับเพลี้ยหรือหนอนในหลายจุดของแปลง
  2. ดูศัตรูธรรมชาติ ถ้ามีแมงมุมและมวนดูดไข่มาก ธรรมชาติกำลังช่วยคุมอยู่
  3. ความเสียหายช่วงต้นไม่เท่ากับผลผลิตที่หาย ข้าวที่ถูกหนอนห่อใบกินใบช่วงแตกกอ ส่วนใหญ่แตกใบใหม่ชดเชยได้ การพ่นยาช่วง 40 วันแรกเพื่อหนอนกินใบ มักไม่คุ้ม และทำให้เพลี้ยระบาดภายหลัง
  4. ถ้าต้องใช้สาร ใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุแมลงชนิดนั้นในนาข้าว ตามอัตราบนฉลาก และปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตรในพื้นที่

เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล

ชนิด: Nilaparvata lugens ตัวเล็กสีน้ำตาล อาศัยอยู่ที่โคนกอข้าวเหนือระดับน้ำ เมื่อแหวกกอจะกระโดดหนี

อาการ

  • ดูดน้ำเลี้ยงที่โคนกอ ใบเหลืองจากล่างขึ้นบน
  • ระบาดหนักทำให้ต้นข้าวแห้งตายเป็นวงกลมกลางแปลงคล้ายถูกไฟไหม้ เรียกว่า ข้าวไหม้เป็นหย่อม (hopperburn) แล้วขยายวงออกไปเร็ว
  • เป็นพาหะของ โรคเขียวเตี้ยและโรคใบหงิก (บท โรคข้าว)

ระบาดเมื่อ

  • ใส่ไนโตรเจนมากเกิน ข้าวขึ้นหนา ทรงพุ่มทึบ ชื้น
  • ทำนาต่อเนื่องไม่มีช่วงพัก ปลูกไม่พร้อมกันในพื้นที่ ทำให้เพลี้ยมีอาหารตลอดปี
  • พ่นสารฆ่าแมลงที่ทำให้เพลี้ยเพิ่มขึ้น สารบางกลุ่ม เช่น ไพรีทรอยด์ และอะบาเมกติน ฆ่าศัตรูธรรมชาติและกระตุ้นให้เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลขยายพันธุ์เร็วขึ้น หน่วยงานด้านข้าวจึงแนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ในนาข้าว

ป้องกันและจัดการ

  • ไม่หว่านหนา ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ใช้พันธุ์ที่หน่วยงานแนะนำว่าต้านทานเพลี้ยในพื้นที่
  • ปลูกพร้อม ๆ กันในพื้นที่ และพักนาตัดวงจร โดยเฉพาะหลังรอบที่เพลี้ยระบาด
  • แหวกกอดูโคนกอทุกสัปดาห์ ถ้าพบเพลี้ยหนาแน่น (ราวสิบตัวต่อกอขึ้นไป) และศัตรูธรรมชาติน้อย ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องการใช้สารที่ฉลากระบุเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
  • เมื่อระบาด ลดน้ำในนาให้แห้งเป็นระยะ ช่วยลดความชื้นที่โคนกอได้

หนอนกอ

  • อาการช่วงแตกกอ: ยอดกลางเหี่ยวแห้ง ดึงหลุดออกมาง่าย เรียกว่า “ยอดเหี่ยว”
  • อาการช่วงออกรวง: รวงขาวตั้งตรง เมล็ดลีบทั้งรวง ดึงหลุดง่าย เรียกว่า “ข้าวหัวหงอก” หรือรวงขาว
  • จัดการ: ไถกลบตอซังหลังเกี่ยว ซึ่งเป็นที่อยู่ของหนอนข้ามฤดู เก็บกลุ่มไข่บนใบไปทำลาย ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน แตนเบียนไข่ในธรรมชาติช่วยคุมได้มาก ข้าวทนยอดเหี่ยวช่วงแตกกอได้บางส่วนเพราะแตกหน่อใหม่ชดเชย

หนอนห่อใบข้าว

  • อาการ: ใบถูกพับห่อเป็นหลอด ภายในมีหนอน กินผิวใบจนเห็นเป็นทางสีขาวตามยาวใบ
  • ความสำคัญ: ใบที่เสียช่วงแตกกอมักไม่ทำให้ผลผลิตลดมาก แต่ใบธงที่เสียช่วงออกรวงมีผลต่อเมล็ดมากกว่า
  • จัดการ: ไม่รีบพ่นสารเมื่อเห็นใบขาวเล็กน้อยช่วงต้น ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ปล่อยให้ศัตรูธรรมชาติทำงาน

แมลงสิง

  • อาการ: มวนลำตัวเรียวยาวสีเขียวอมน้ำตาล กลิ่นเหม็นฉุน ดูดน้ำนมจากเมล็ดระยะน้ำนม เมล็ดลีบหรือมีจุดสีน้ำตาลดำ
  • ระบาดเมื่อ: ข้าวออกรวงไม่พร้อมกัน และมีหญ้ารอบแปลงเป็นที่อาศัย
  • จัดการ: กำจัดหญ้าบนคันนาและรอบแปลง ปลูกพร้อมกันในพื้นที่ เมื่อพบมากช่วงน้ำนม ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องสารที่ฉลากระบุแมลงสิง

หอยเชอรี่

  • อาการ: ต้นอ่อนถูกกัดขาดที่โคน หายไปเป็นหย่อม เห็นกลุ่มไข่สีชมพูเกาะตามต้นข้าว คันนา และหลักไม้
  • ช่วงเสี่ยง: ราว 2–4 สัปดาห์แรกหลังหว่านหรือปักดำ เมื่อต้นข้าวโตแล้วหอยทำความเสียหายได้น้อย
  • จัดการ: ทำร่องน้ำเล็กในแปลงให้หอยลงไปรวมแล้วเก็บออก ปักไม้ล่อให้หอยวางไข่แล้วทำลายไข่ ใส่ตะแกรงที่ทางน้ำเข้า ปลูกแบบนาดำหรือใช้กล้าที่โตขึ้นในพื้นที่ที่หอยมาก และไม่ขังน้ำลึกช่วงต้นอ่อน เพราะหอยเคลื่อนที่ได้ดีในน้ำลึก

หนูนา

  • อาการ: ต้นข้าวถูกกัดขาดเฉียงที่โคน เสียหายมากช่วงตั้งท้องถึงออกรวง เห็นรูและทางเดินบนคันนา
  • จัดการ: ทำพร้อมกันทั้งชุมชนจึงได้ผล เช่น ตัดหญ้าและลดขนาดคันนาไม่ให้เป็นที่หลบซ่อน วางกับดัก ปลูกพร้อมกันในพื้นที่

ศัตรูธรรมชาติในนาข้าว

  • แมงมุม หลายชนิด เช่น แมงมุมสุนัขป่า กินเพลี้ยกระโดดและแมลงอื่นจำนวนมาก
  • มวนเขียวดูดไข่ ดูดกินไข่และตัวอ่อนของเพลี้ยกระโดด
  • แตนเบียนไข่ ทำลายไข่หนอนกอและหนอนห่อใบ
  • ด้วงเต่า กินเพลี้ยและไข่แมลง

นาที่ไม่ได้พ่นสารฆ่าแมลงในช่วง 40 วันแรก มักมีศัตรูธรรมชาติมากพอคุมเพลี้ยในช่วงหลังได้ (Heong & Hardy 2009)

แหล่งอ้างอิง

  1. Heong, K.L. & Hardy, B. (eds.) (2009). Planthoppers: New Threats to the Sustainability of Intensive Rice Production Systems in Asia. IRRI.
  2. กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว: แมลงศัตรูข้าว ศัตรูธรรมชาติ และคำแนะนำการหลีกเลี่ยงสารที่ทำให้เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลระบาด.
  3. IRRI. Rice Knowledge Bank: Insect pests, golden apple snail and rats.
  4. กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการป้องกันกำจัดหอยเชอรี่และหนูในนาข้าว.