บทที่ 2 · ช่วงที่ 1 ก่อนปลูก
ดินนาแบบไหนเหมาะกับข้าว: ดิน น้ำ พื้นที่ และการตรวจดินนา
ข้าวชอบดินแบบไหน นาดอน นาลุ่ม นาชลประทานต่างกันอย่างไร ดินเปรี้ยว ดินเค็ม ดินทราย ต้องระวังอะไร และวิธีอ่านค่าดินก่อนปลูก
สรุปสั้น
- ดินนาที่ดีคือดินร่วนเหนียวถึงดินเหนียวที่เก็บน้ำได้ พื้นนาเรียบ คันนาแน่น
- เมื่อขังน้ำ ค่า pH ของดินจะขยับเข้าหาเป็นกลาง ข้าวจึงทนดินเปรี้ยวได้ดีกว่าพืชไร่ แต่ดินเปรี้ยวจัดและดินเค็มยังเป็นปัญหาใหญ่
- ตรวจดินทุก 2–3 ปี แล้วใส่ปุ๋ยตามค่าดิน ประหยัดกว่าใส่ตามความเคยชิน
สำหรับข้าว น้ำมาก่อนดิน
ข้าวเป็นพืชที่ต้องการน้ำมากที่สุดในบรรดาพืชไร่นาหลัก ก่อนดูดิน ให้ดูว่านาของคุณได้น้ำจากไหน และควบคุมระดับน้ำได้แค่ไหน
| ลักษณะนา | ข้อดี | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| นาดอน (ที่สูง น้ำไหลออกเร็ว) | ไม่ค่อยท่วม เก็บเกี่ยวง่าย | ขาดน้ำเมื่อฝนทิ้งช่วง ควรใช้พันธุ์อายุสั้นหรือทนแล้ง และเตรียมแหล่งน้ำเสริม |
| นาลุ่ม (ที่ต่ำ น้ำขังนาน) | มีน้ำพอตลอดฤดูฝน | น้ำท่วมช่วงต้นกล้าหรือก่อนเกี่ยว ควรใช้พันธุ์ต้นสูงหรือทนน้ำท่วม และวางแผนเกี่ยวก่อนน้ำหลาก |
| นาชลประทาน | ควบคุมน้ำได้ ทำนาปรังได้ | ต้องปลูกตามรอบส่งน้ำ ทำต่อเนื่องหลายรอบเสี่ยงโรคและแมลงสะสม |
ดินแบบไหนเหมาะ
- ดินร่วนเหนียว–ดินเหนียว เก็บน้ำได้ดี น้ำซึมลงลึกน้อย ทำเทือกง่าย เหมาะที่สุดสำหรับนาขังน้ำ
- ดินร่วนปนทราย–ดินทราย (พบมากในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ) น้ำซึมหายเร็ว ธาตุอาหารต่ำ ปุ๋ยถูกชะง่าย ควรเพิ่มอินทรียวัตถุและแบ่งใส่ปุ๋ย
เมื่อขังน้ำ ดินขาดออกซิเจน ปฏิกิริยาในดินทำให้ค่า pH ของดินเปรี้ยวสูงขึ้น และดินด่างลดลง ขยับเข้าหาเป็นกลางภายในไม่กี่สัปดาห์ ฟอสฟอรัสและเหล็กละลายออกมาให้ข้าวใช้ได้มากขึ้นด้วย (Ponnamperuma 1972) การรักษาน้ำขังในช่วงแรกจึงช่วยข้าวในดินเปรี้ยวปานกลาง
ดินปัญหาที่พบในนาไทย
| ดินปัญหา | พบมากที่ | อาการในข้าว | แนวทางแก้ |
|---|---|---|---|
| ดินเปรี้ยวจัด (pH ต่ำกว่าราว 4.5) | ที่ราบลุ่มภาคกลางตอนล่าง และภาคตะวันออก | ต้นแคระ แตกกอน้อย ใบมีจุดสีน้ำตาลส้มจากเหล็กเป็นพิษ | ใส่ปูนมาร์ลหรือวัสดุปูนตามคำแนะนำของสถานีพัฒนาที่ดิน ขังน้ำและเปลี่ยนน้ำช่วงแรก |
| ดินเค็ม | ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เห็นคราบเกลือขาวบนผิวดินหน้าแล้ง | ต้นกล้าตาย ปลายใบขาวแห้ง เมล็ดลีบ | ใช้พันธุ์ทนเค็มที่หน่วยงานแนะนำ ปักดำกล้าอายุมากขึ้น ขังน้ำชะเกลือ เพิ่มอินทรียวัตถุ |
| ดินทราย อินทรียวัตถุต่ำ | ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | ข้าวเหลืองเร็ว ขาดธาตุง่าย | ไถกลบฟางและพืชปุ๋ยสด ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ แบ่งใส่ปุ๋ยเคมี |
พื้นนาและคันนา
- พื้นนาต้องเรียบ นาที่สูงต่ำต่างกันทำให้ส่วนที่สูงน้ำไม่ถึง วัชพืชขึ้น ส่วนที่ต่ำน้ำขังลึก ข้าวงอกไม่ได้ (ดูการปรับระดับใน เตรียมดินและทำเทือก)
- คันนาแน่น ไม่รั่ว ซ่อมรูปูและรอยรั่วก่อนเริ่มฤดู คันนาที่รั่วทำให้คุมระดับน้ำไม่ได้ ทั้งเรื่องวัชพืชและปุ๋ย
- แปลงไม่ใหญ่เกินไป แปลงใหญ่ที่ไม่เรียบคุมน้ำยาก การแบ่งแปลงย่อยช่วยให้จัดการน้ำได้ดีขึ้น
ตรวจดินนา: ค่าไหนควรดู
เก็บตัวอย่างดินหลังเกี่ยวข้าว ตอนดินแห้งพอเดินได้ ก่อนเตรียมดินรอบใหม่ ดูวิธีเก็บได้ที่ วิธีเก็บตัวอย่างดินส่งตรวจ (iLab) หรือสถานีพัฒนาที่ดินในจังหวัด
| ค่าที่ตรวจ | ใช้ทำอะไร |
|---|---|
| pH | บอกว่าเป็นดินเปรี้ยวจัดหรือไม่ ต้องใช้วัสดุปูนหรือเปล่า |
| อินทรียวัตถุ (OM) | ใช้กำหนดปริมาณปุ๋ยไนโตรเจน ดินที่อินทรียวัตถุสูงใช้ไนโตรเจนน้อยลง |
| ฟอสฟอรัสที่เป็นประโยชน์ (P) | ใช้เลือกตัวเลขกลางของสูตรปุ๋ย |
| โพแทสเซียมที่แลกเปลี่ยนได้ (K) | ใช้เลือกตัวเลขท้ายของสูตรปุ๋ย ดินทรายมักต่ำ |
เมื่อได้ค่าดินแล้ว นำไปใช้กับคำแนะนำปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินของกรมการข้าว หรือระบบ “ปุ๋ยสั่งตัด” ได้ (บท ปุ๋ยนาข้าว)
แหล่งอ้างอิง
- Ponnamperuma, F.N. (1972). The chemistry of submerged soils. Advances in Agronomy 24: 29–96.
- กรมพัฒนาที่ดิน. การจัดการดินเปรี้ยวจัดและดินเค็มเพื่อการปลูกข้าว.
- กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว: ดินและการเตรียมพื้นที่นา.
- Dobermann, A. & Fairhurst, T. (2000). Rice: Nutrient Disorders & Nutrient Management. IRRI / PPI.