บทที่ 1 · ช่วงที่ 1 ก่อนปลูก
รู้จักข้าว: ระยะการเจริญเติบโต ผลผลิตมาจากไหน และไทยทำนาได้กี่รอบต่อปี
ข้าวโตผ่านระยะอะไรบ้าง ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลขอะไร นาปี นาปรัง ต่างกันอย่างไร และประเทศไทยทำนาได้ปีละกี่รอบ
สรุปสั้น
- ข้าวโตผ่าน 3 ระยะ: ต้นอ่อนถึงแตกกอ · สร้างรวงถึงออกดอก (ราว 30 วัน) · เมล็ดสุก (ราว 30 วัน)
- ผลผลิต = จำนวนรวงต่อพื้นที่ × จำนวนเมล็ดต่อรวง × เปอร์เซ็นต์เมล็ดดี × น้ำหนักเมล็ด
- ไทยทำนาได้ 1–3 รอบต่อปี ขึ้นกับน้ำ: นาน้ำฝนทำนาปีรอบเดียว นาชลประทานทำนาปรังเพิ่มได้
ข้าวโตอย่างไร: 3 ระยะที่ต้องรู้
นักวิทยาศาสตร์ข้าวแบ่งชีวิตของต้นข้าวเป็น 3 ระยะ (Yoshida 1981) แต่ละระยะกำหนดองค์ประกอบผลผลิตคนละตัว งานในนาจึงต้องทำให้ตรงระยะ ไม่ใช่ตรงวันในปฏิทินอย่างเดียว
| ระยะ | เกิดอะไรขึ้น | สิ่งที่ห้ามพลาด |
|---|---|---|
| 1. ต้นอ่อน ถึงแตกกอ | งอก ตั้งตัว แตกหน่อ (กอ) จำนวนรวงต่อพื้นที่ถูกกำหนดในระยะนี้ | ต้นตั้งตัวดี วัชพืชไม่แข่ง ปุ๋ยครั้งแรกตรงเวลา |
| 2. สร้างรวง ถึงออกดอก | เริ่มสร้างรวงอ่อนในกาบ (ราว 30 วันก่อนออกรวง) ตั้งท้อง แล้วออกรวงและดอกบาน จำนวนเมล็ดต่อรวงถูกกำหนดในระยะนี้ | ห้ามขาดน้ำ ปุ๋ยครั้งที่สองตรงเวลา ระวังอากาศร้อนจัดหรือหนาวจัดช่วงดอกบาน |
| 3. เมล็ดสุก | แป้งจากใบไหลลงเมล็ด ผ่านระยะน้ำนม แป้งอ่อน แป้งแข็ง จนสุก | ใบธงเขียวนาน ไม่มีโรคแมลงทำลายใบและเมล็ด |
ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลข
ข้อคิดคือ จำนวนรวงถูกตัดสินตั้งแต่ช่วงแตกกอ และ จำนวนเมล็ดถูกตัดสินตอนสร้างรวงอ่อน ถ้าพลาดช่วงไหน ปุ๋ยหรือยาช่วงหลังเรียกคืนไม่ได้ ส่วนเปอร์เซ็นต์เมล็ดดีขึ้นกับสภาพอากาศช่วงดอกบาน และการดูแลใบให้เขียวจนเมล็ดสุก
ไทยทำนาได้กี่รอบต่อปี
ข้าวต้องการน้ำมาก จำนวนรอบที่ทำได้จึงขึ้นกับ น้ำ เป็นหลัก
| ฤดู | ช่วงปลูกโดยประมาณ | น้ำจากไหน | พันธุ์ที่ใช้ |
|---|---|---|---|
| นาปี (นาฤดูฝน) | พ.ค.–ส.ค. เกี่ยว ต.ค.–ธ.ค. | ฝน (และชลประทานเสริม) | ข้าวไวแสงหรือไม่ไวแสง |
| นาปรัง (นาฤดูแล้ง) | พ.ย.–ก.พ. เกี่ยว มี.ค.–พ.ค. | ชลประทาน บ่อ หรือแหล่งน้ำ | ข้าวไม่ไวแสงเท่านั้น |
| นาปรังรอบที่ 2 | มี.ค.–พ.ค. เกี่ยว ก.ค.–ส.ค. | ชลประทาน เฉพาะปีที่น้ำพอ | ข้าวไม่ไวแสง อายุสั้น |
- นาน้ำฝน ซึ่งเป็นพื้นที่นาส่วนใหญ่ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ ทำนาปีได้ปีละ 1 รอบ
- นาชลประทาน ทำนาปีและนาปรังได้ปีละ 2 รอบ
- นาชลประทานบางพื้นที่ในภาคกลาง ใช้พันธุ์อายุสั้นทำได้ถึงปีละ 3 รอบ หรือราว 5 รอบใน 2 ปี แต่ดินได้พักน้อย โรคและแมลงสะสม โดยเฉพาะเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
กรมชลประทานประกาศแผนจัดสรรน้ำฤดูแล้งทุกปี บางปีขอให้งดหรือลดนาปรัง โดยเฉพาะรอบที่ 2 ถ้าปลูกในปีที่น้ำไม่พอ ข้าวอาจขาดน้ำช่วงตั้งท้องและเสียหายทั้งแปลง สอบถามสำนักงานชลประทานหรือสำนักงานเกษตรอำเภอก่อนตัดสินใจ
ผลผลิตเฉลี่ยของประเทศ นาปรังมักสูงกว่านาปี เพราะได้แดดมากกว่าและควบคุมน้ำได้ แต่ต้นทุนก็สูงกว่า ส่วนนาปีมักปลูกข้าวคุณภาพ เช่น ข้าวหอมมะลิ ซึ่งผลผลิตต่อไร่ต่ำกว่าแต่ราคาสูงกว่า
วิธีใช้คู่มือเล่มนี้
- เลือกฤดูทำนา อ่าน ปฏิทินนาปี ปฏิทินนาปรัง หรือ ปฏิทินนาปรังรอบที่ 2 ให้ตรงกับนาของคุณ
- ก่อนปลูก อ่าน ดินและพื้นที่นา และ พันธุ์ข้าว
- ช่วงปลูก อ่าน เตรียมดินและทำเทือก เมล็ดพันธุ์ แช่ หุ้ม ตกกล้า และ วิธีปลูกข้าว
- ช่วงดูแล เปิดปฏิทินรายเดือนของฤดูนั้นเป็นตัวเตือน คู่กับบท ปุ๋ยนาข้าว วัชพืชในนาข้าว และ การจัดการน้ำในนา
- เมื่อเห็นอาการผิดปกติ เทียบกับบท โรคข้าว และ แมลงศัตรูข้าว
- ก่อนเกี่ยว อ่าน เก็บเกี่ยวและขาย แล้วสรุปตัวเลขในบท ต้นทุนและกำไร
แหล่งอ้างอิง
- Yoshida, S. (1981). Fundamentals of Rice Crop Science. International Rice Research Institute (IRRI).
- กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว (Rice Knowledge Bank): การเจริญเติบโตของต้นข้าว และฤดูปลูกข้าวในประเทศไทย.
- สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.). สถิติการผลิตข้าวนาปีและข้าวนาปรัง.
- กรมชลประทาน. แผนการจัดสรรน้ำและการเพาะปลูกพืชฤดูแล้ง (ประกาศรายปี).