ฟาร์มเกษตรดำเนินกิจการตั้งแต่ พ.ศ. 2551 (2008) ตั้งกระทู้
ขนาดตัวอักษร

บทที่ 1 · ช่วงที่ 1 ก่อนปลูก

รู้จักข้าว: ระยะการเจริญเติบโต ผลผลิตมาจากไหน และไทยทำนาได้กี่รอบต่อปี

ข้าวโตผ่านระยะอะไรบ้าง ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลขอะไร นาปี นาปรัง ต่างกันอย่างไร และประเทศไทยทำนาได้ปีละกี่รอบ

ทำเมื่อไหร่: อ่านก่อนเริ่มฤดู ปรับปรุงล่าสุด

สรุปสั้น

  • ข้าวโตผ่าน 3 ระยะ: ต้นอ่อนถึงแตกกอ · สร้างรวงถึงออกดอก (ราว 30 วัน) · เมล็ดสุก (ราว 30 วัน)
  • ผลผลิต = จำนวนรวงต่อพื้นที่ × จำนวนเมล็ดต่อรวง × เปอร์เซ็นต์เมล็ดดี × น้ำหนักเมล็ด
  • ไทยทำนาได้ 1–3 รอบต่อปี ขึ้นกับน้ำ: นาน้ำฝนทำนาปีรอบเดียว นาชลประทานทำนาปรังเพิ่มได้

ข้าวโตอย่างไร: 3 ระยะที่ต้องรู้

นักวิทยาศาสตร์ข้าวแบ่งชีวิตของต้นข้าวเป็น 3 ระยะ (Yoshida 1981) แต่ละระยะกำหนดองค์ประกอบผลผลิตคนละตัว งานในนาจึงต้องทำให้ตรงระยะ ไม่ใช่ตรงวันในปฏิทินอย่างเดียว

ข้าวอายุ 120 วัน แบ่งเป็นระยะต้นอ่อนถึงแตกกอ 0 ถึง 60 วัน ระยะสร้างรวงถึงออกดอก 60 ถึง 90 วัน และระยะเมล็ดสุก 90 ถึง 120 วัน ตัวอย่าง: ข้าวไม่ไวแสง อายุ 120 วัน ต้นอ่อน → แตกกอ สร้างรวง เมล็ดสุก 0 ~60 ~90 ~120 วัน สร้างรวงอ่อน ออกดอก กำหนด จำนวนรวง กำหนด เมล็ด/รวง กำหนด เมล็ดเต็ม พันธุ์อายุยาวหรือสั้น ต่างกันที่ระยะแรกเป็นหลัก
ระยะที่ 2 และ 3 ยาวราว 30 วันเท่ากันแทบทุกพันธุ์ พันธุ์ที่อายุยาวกว่าจะใช้เวลาในระยะต้นอ่อนถึงแตกกอนานกว่า เราจึงนับวันสร้างรวงอ่อนได้ว่า “ราว 30 วันก่อนออกรวง”
ระยะเกิดอะไรขึ้นสิ่งที่ห้ามพลาด
1. ต้นอ่อน ถึงแตกกองอก ตั้งตัว แตกหน่อ (กอ) จำนวนรวงต่อพื้นที่ถูกกำหนดในระยะนี้ต้นตั้งตัวดี วัชพืชไม่แข่ง ปุ๋ยครั้งแรกตรงเวลา
2. สร้างรวง ถึงออกดอกเริ่มสร้างรวงอ่อนในกาบ (ราว 30 วันก่อนออกรวง) ตั้งท้อง แล้วออกรวงและดอกบาน จำนวนเมล็ดต่อรวงถูกกำหนดในระยะนี้ห้ามขาดน้ำ ปุ๋ยครั้งที่สองตรงเวลา ระวังอากาศร้อนจัดหรือหนาวจัดช่วงดอกบาน
3. เมล็ดสุกแป้งจากใบไหลลงเมล็ด ผ่านระยะน้ำนม แป้งอ่อน แป้งแข็ง จนสุกใบธงเขียวนาน ไม่มีโรคแมลงทำลายใบและเมล็ด

ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลข

ผลผลิตเท่ากับจำนวนรวงต่อตารางเมตร คูณจำนวนเมล็ดต่อรวง คูณเปอร์เซ็นต์เมล็ดดี คูณน้ำหนักเมล็ด รวง / ตร.ม. กำหนดช่วงแตกกอ อัตราเมล็ด ระยะปักดำ ปุ๋ยครั้งแรก × เมล็ด / รวง กำหนดช่วงสร้างรวงอ่อน น้ำและปุ๋ยครั้งที่สอง × % เมล็ดดี กำหนดช่วงออกดอก–สุก อากาศช่วงดอกบาน ใบเขียว โรคแมลง × น้ำหนักเมล็ด เป็นลักษณะประจำพันธุ์ เปลี่ยนแปลงได้น้อย
ตัวอย่าง: 200 รวง/ตร.ม. × 100 เมล็ด/รวง × เมล็ดดี 80% × 25 กรัม/1,000 เมล็ด = 400 กรัม/ตร.ม. หรือราว 640 กก./ไร่ ถ้าเมล็ดดีเพิ่มเป็น 85% จะได้ราว 680 กก./ไร่ โดยไม่ต้องเพิ่มรวงเลย

ข้อคิดคือ จำนวนรวงถูกตัดสินตั้งแต่ช่วงแตกกอ และ จำนวนเมล็ดถูกตัดสินตอนสร้างรวงอ่อน ถ้าพลาดช่วงไหน ปุ๋ยหรือยาช่วงหลังเรียกคืนไม่ได้ ส่วนเปอร์เซ็นต์เมล็ดดีขึ้นกับสภาพอากาศช่วงดอกบาน และการดูแลใบให้เขียวจนเมล็ดสุก

ไทยทำนาได้กี่รอบต่อปี

ข้าวต้องการน้ำมาก จำนวนรอบที่ทำได้จึงขึ้นกับ น้ำ เป็นหลัก

ฤดูช่วงปลูกโดยประมาณน้ำจากไหนพันธุ์ที่ใช้
นาปี (นาฤดูฝน)พ.ค.–ส.ค. เกี่ยว ต.ค.–ธ.ค.ฝน (และชลประทานเสริม)ข้าวไวแสงหรือไม่ไวแสง
นาปรัง (นาฤดูแล้ง)พ.ย.–ก.พ. เกี่ยว มี.ค.–พ.ค.ชลประทาน บ่อ หรือแหล่งน้ำข้าวไม่ไวแสงเท่านั้น
นาปรังรอบที่ 2มี.ค.–พ.ค. เกี่ยว ก.ค.–ส.ค.ชลประทาน เฉพาะปีที่น้ำพอข้าวไม่ไวแสง อายุสั้น
  • นาน้ำฝน ซึ่งเป็นพื้นที่นาส่วนใหญ่ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ ทำนาปีได้ปีละ 1 รอบ
  • นาชลประทาน ทำนาปีและนาปรังได้ปีละ 2 รอบ
  • นาชลประทานบางพื้นที่ในภาคกลาง ใช้พันธุ์อายุสั้นทำได้ถึงปีละ 3 รอบ หรือราว 5 รอบใน 2 ปี แต่ดินได้พักน้อย โรคและแมลงสะสม โดยเฉพาะเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
ก่อนทำนาปรัง ดูประกาศน้ำทุกปี

กรมชลประทานประกาศแผนจัดสรรน้ำฤดูแล้งทุกปี บางปีขอให้งดหรือลดนาปรัง โดยเฉพาะรอบที่ 2 ถ้าปลูกในปีที่น้ำไม่พอ ข้าวอาจขาดน้ำช่วงตั้งท้องและเสียหายทั้งแปลง สอบถามสำนักงานชลประทานหรือสำนักงานเกษตรอำเภอก่อนตัดสินใจ

ผลผลิตเฉลี่ยของประเทศ นาปรังมักสูงกว่านาปี เพราะได้แดดมากกว่าและควบคุมน้ำได้ แต่ต้นทุนก็สูงกว่า ส่วนนาปีมักปลูกข้าวคุณภาพ เช่น ข้าวหอมมะลิ ซึ่งผลผลิตต่อไร่ต่ำกว่าแต่ราคาสูงกว่า

วิธีใช้คู่มือเล่มนี้

  1. เลือกฤดูทำนา อ่าน ปฏิทินนาปี ปฏิทินนาปรัง หรือ ปฏิทินนาปรังรอบที่ 2 ให้ตรงกับนาของคุณ
  2. ก่อนปลูก อ่าน ดินและพื้นที่นา และ พันธุ์ข้าว
  3. ช่วงปลูก อ่าน เตรียมดินและทำเทือก เมล็ดพันธุ์ แช่ หุ้ม ตกกล้า และ วิธีปลูกข้าว
  4. ช่วงดูแล เปิดปฏิทินรายเดือนของฤดูนั้นเป็นตัวเตือน คู่กับบท ปุ๋ยนาข้าว วัชพืชในนาข้าว และ การจัดการน้ำในนา
  5. เมื่อเห็นอาการผิดปกติ เทียบกับบท โรคข้าว และ แมลงศัตรูข้าว
  6. ก่อนเกี่ยว อ่าน เก็บเกี่ยวและขาย แล้วสรุปตัวเลขในบท ต้นทุนและกำไร

แหล่งอ้างอิง

  1. Yoshida, S. (1981). Fundamentals of Rice Crop Science. International Rice Research Institute (IRRI).
  2. กรมการข้าว. คลังความรู้เรื่องข้าว (Rice Knowledge Bank): การเจริญเติบโตของต้นข้าว และฤดูปลูกข้าวในประเทศไทย.
  3. สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.). สถิติการผลิตข้าวนาปีและข้าวนาปรัง.
  4. กรมชลประทาน. แผนการจัดสรรน้ำและการเพาะปลูกพืชฤดูแล้ง (ประกาศรายปี).