บทที่ 12 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง
โรคมันสำปะหลังที่พบบ่อย อาการ สาเหตุ และการจัดการ: ใบด่าง ใบไหม้ รากเน่า พุ่มแจ้
อาการของโรคใบด่าง โรคใบไหม้ โรคหัวเน่า โรคพุ่มแจ้ และโรคใบจุด แยกจากอาการขาดธาตุอย่างไร ป้องกันอย่างไร และเมื่อไหร่ต้องแจ้งเจ้าหน้าที่
สรุปสั้น
- โรคสำคัญของมันส่วนใหญ่ติดมากับ ท่อนพันธุ์ การใช้ท่อนสะอาดคือการป้องกันที่ได้ผลที่สุด
- โรคใบด่างและโรคใบไหม้ไม่มียารักษาให้หาย ต้องป้องกันและกำจัดต้นที่เป็นโรค
- พบโรคใบด่าง ให้ถอนทำลายและแจ้งเจ้าหน้าที่เกษตรในพื้นที่
เราจะเพิ่มภาพถ่ายอาการจริงจากแปลงในภายหลัง ระหว่างนี้ ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นโรคอะไร ถ่ายภาพใบ ยอด และลำต้นให้ชัด แล้วตั้งกระทู้ถามในห้องสนทนา หรือส่งให้สำนักงานเกษตรอำเภอดู
ตรวจแปลงอย่างไร
- เดินตรวจทุก 2 สัปดาห์ เดินซิกแซกให้ทั่วแปลง ไม่ดูเฉพาะริมแปลง
- ดูทั้งใบยอด ใบล่าง ลำต้น และโคนต้น จดว่าพบอาการกี่ต้น ตรงไหนของแปลง
- อาการที่เป็นทั้งแปลงสม่ำเสมอ มักมาจากดิน ปุ๋ย หรือสภาพอากาศ อาการที่เป็นต้น ๆ หรือเป็นกลุ่มแล้วขยายวง มักเป็นโรคหรือแมลง
- เทียบอาการกับหัวข้อด้านล่าง และกับอาการขาดธาตุในบท ปุ๋ยและธาตุอาหาร
โรคใบด่างมันสำปะหลัง (Cassava Mosaic Disease)
สาเหตุ: ไวรัส Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) พบครั้งแรกในประเทศไทยราวปี 2561 และแพร่กระจายในหลายจังหวัด เป็นโรคที่ร้ายแรงที่สุดของมันสำปะหลังในภูมิภาคนี้ขณะนี้
อาการ
- ใบเป็นลายด่างสีเหลืองสลับเขียว หรือเหลืองซีดเป็นหย่อม ไม่สม่ำเสมอ
- ใบเสียรูป หงิก ย่น บิดเบี้ยว ขอบใบม้วน แฉกใบเล็กและแคบลง
- ต้นแคระแกร็น ยอดเล็ก และให้หัวเล็กหรือแทบไม่มีหัว เมื่อเป็นตั้งแต่ต้นเล็ก
- ต้นที่ปลูกจากท่อนที่มีเชื้อ จะแสดงอาการตั้งแต่ใบแรก ๆ · ต้นที่ติดจากแมลงหวี่ขาวภายหลัง จะเห็นอาการที่ใบยอดที่แตกใหม่
แยกจากอาการคล้ายกัน
- ขาดสังกะสี: ใบยอดเล็กซีด แต่เส้นใบเป็นระเบียบ ไม่ด่างเป็นลายสลับ และมักเป็นทั้งแปลงตามสภาพดิน
- ไรแดง หรือเพลี้ยไฟ: ใบเป็นจุดประเหลืองเล็ก ๆ หรือขอบใบม้วน พลิกดูใต้ใบจะเห็นตัวไรหรือแมลง
- สารกำจัดวัชพืช: ใบเสียรูปเฉพาะแถวหรือแนวที่พ่น และใบที่แตกใหม่ภายหลังมักปกติ
แพร่ได้อย่างไร
ทางหลักคือ ท่อนพันธุ์จากต้นที่เป็นโรค ซึ่งพาโรคไปได้ไกลข้ามจังหวัด ทางรองคือ แมลงหวี่ขาว ที่ดูดกินต้นเป็นโรคแล้วไปดูดต้นปกติในแปลงใกล้เคียง
ป้องกัน
- ใช้ท่อนพันธุ์จากแปลงที่ตรวจแล้วไม่พบโรค ไม่ซื้อหรือรับท่อนจากพื้นที่ระบาด
- ใช้พันธุ์ที่หน่วยงานรัฐแนะนำสำหรับพื้นที่ที่มีการระบาด (บท เลือกพันธุ์)
- เดินตรวจถี่ในช่วง 1–3 เดือนแรก เพื่อพบต้นเป็นโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ
- จัดการแมลงหวี่ขาวเมื่อพบปริมาณมาก (บท แมลงศัตรูมันสำปะหลัง)
- กำจัดวัชพืชและต้นมันที่งอกเองรอบแปลง ซึ่งอาจเป็นแหล่งเชื้อ
เมื่อพบต้นเป็นโรค
- ถอนทั้งต้นรวมหัว ใส่ถุงก่อนขนออกจากแปลง เพื่อไม่ให้แมลงหวี่ขาวบินกระจาย
- ทำลาย โดยฝังกลบลึก หรือวิธีที่เจ้าหน้าที่แนะนำ ห้ามนำลำต้นไปทำท่อนพันธุ์
- แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอ หรือศูนย์วิจัยพืชไร่ในพื้นที่ เพื่อยืนยันโรคและรับคำแนะนำ
- ตรวจต้นรอบ ๆ ซ้ำทุกสัปดาห์ในเดือนต่อมา
ไม่มีสารเคมีหรือปุ๋ยตัวใดรักษาต้นที่เป็นโรคใบด่างให้หายได้ ระวังสินค้าที่โฆษณาว่า “รักษาใบด่าง” การพ่นยาฆ่าแมลงช่วยลดการแพร่ไปต้นใหม่เท่านั้น ไม่ได้รักษาต้นที่เป็นแล้ว
โรคใบไหม้ (Cassava Bacterial Blight)
สาเหตุ: แบคทีเรีย Xanthomonas axonopodis pv. manihotis ระบาดมากในช่วงฝนชุก อากาศร้อนชื้น
อาการ
- ใบเป็นจุดช้ำน้ำ เป็นเหลี่ยมตามเส้นใบ ต่อมาขยายเป็นแผลไหม้สีน้ำตาล ใบเหี่ยวและร่วง
- ยอดเหี่ยว ลำต้นส่วนยอดแห้งตายจากปลายลงมา
- ลำต้นหรือก้านใบอาจมียางเหนียวสีเหลืองอ่อนไหลซึมออกมา
แยกจากอาการคล้ายกัน
โรคใบจุดจากเชื้อราเป็นจุดกลม ขอบชัด ไม่ช้ำน้ำ และไม่ทำให้ยอดแห้งตาย ส่วนอาการขาดโพแทสเซียมไหม้ที่ขอบใบล่างก่อน ไม่ใช่เป็นจุดช้ำน้ำกลางใบ
ป้องกันและจัดการ
- ใช้ท่อนพันธุ์จากต้นที่ไม่เป็นโรค เชื้อติดไปกับท่อนพันธุ์ได้
- ถอนหรือตัดต้นที่เป็นโรคออกไปทำลายนอกแปลง ไม่นำไปทำพันธุ์
- ไม่เดินหรือทำงานในแปลงขณะใบเปียก เพราะเชื้อติดไปกับมือ เสื้อผ้า และเครื่องมือ
- ทำความสะอาดมีดที่ใช้ตัดต้นพันธุ์
- ปลูกพืชอื่นสลับ ในแปลงที่เป็นโรครุนแรง
ยังไม่มีสารเคมีที่ใช้ควบคุมโรคนี้ในแปลงได้คุ้มค่า การจัดการจึงเน้นท่อนพันธุ์สะอาดและสุขอนามัยในแปลง
โรคหัวเน่า รากเน่า
สาเหตุ: เชื้อราหลายชนิดในดิน เช่น Phytophthora และ Fusarium เข้าทำลายเมื่อดินแฉะหรือน้ำขัง หรือหัวมีบาดแผล
อาการ
- ต้นเหี่ยวทั้งที่ดินชื้น ใบเหลืองและร่วง
- ขุดดูพบหัวเน่าเป็นสีน้ำตาลหรือดำ เนื้อเละ บางชนิดมีกลิ่นเหม็น
- มักพบเป็นหย่อมในจุดที่น้ำขัง หรือในปีที่ฝนชุกมาก
ป้องกันและจัดการ
- ยกร่องและทำทางระบายน้ำในดินระบายน้ำเลว (บท เตรียมดิน)
- ไม่ปลูกในที่ลุ่มน้ำขัง และหลีกเลี่ยงการทำให้หัวเป็นแผลขณะดายหญ้า
- ถอนต้นที่เป็นโรคออกพร้อมหัว ไม่ทิ้งหัวเน่าไว้ในแปลง
- ในแปลงที่เป็นซ้ำ ให้ปลูกพืชอื่นสลับ และพิจารณาขุดเร็วขึ้นก่อนฝนชุก
โรคพุ่มแจ้ (Witches' Broom)
สาเหตุ: เชื้อไฟโตพลาสมา ติดไปกับท่อนพันธุ์
- อาการ: ยอดแตกเป็นกิ่งเล็ก ๆ จำนวนมากเป็นพุ่ม ใบเล็ก ปล้องสั้น ต้นแคระ เมื่อผ่าลำต้นอาจเห็นท่อลำเลียงเป็นสีน้ำตาล
- ผล: หัวเล็ก แป้งต่ำ และท่อนพันธุ์จากต้นเป็นโรคงอกไม่ดี
- จัดการ: ห้ามใช้ต้นที่มีอาการทำพันธุ์ ถอนทำลาย และใช้ท่อนพันธุ์จากแปลงที่ไม่มีอาการ
โรคใบจุดสีน้ำตาล
สาเหตุ: เชื้อรา (Passalora henningsii หรือชื่อเดิม Cercosporidium henningsii)
- อาการ: จุดสีน้ำตาลบนใบแก่ ขอบแผลเข้ม รอบแผลอาจมีวงสีเหลือง ใบที่มีจุดมากจะเหลืองและร่วงก่อนกำหนด
- ความรุนแรง: ส่วนใหญ่เกิดกับใบล่างในช่วงฝนชุกและมันอายุมาก ทำความเสียหายไม่มากในพันธุ์ที่ปลูกทั่วไป
- จัดการ: โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องพ่นสาร ดูแลให้ต้นสมบูรณ์ ไม่ปลูกถี่เกินไป และไถกลบเศษใบหลังเก็บเกี่ยว
หลักรวมของการจัดการโรคมันสำปะหลัง
- ท่อนพันธุ์สะอาด จากแปลงที่รู้แหล่งที่มา
- เดินตรวจแปลงสม่ำเสมอ พบเร็ว จัดการได้ก่อนลาม
- ถอนทำลายต้นเป็นโรค ไม่นำไปทำพันธุ์
- จัดการน้ำ ไม่ให้ขัง
- ปลูกพืชสลับเมื่อโรคในดินสะสม
แหล่งอ้างอิง
- Legg, J.P. et al. (2015). Cassava virus diseases: biology, epidemiology, and management. Advances in Virus Research 91: 85–142.
- Siriwan, W. et al. (2020). First report of Sri Lankan cassava mosaic virus infecting cassava in Thailand. Plant Disease.
- Lozano, J.C. (1986). Cassava bacterial blight: a manageable disease. Plant Disease 70.
- Howeler, R.H. (ed.) (2011). The Cassava Handbook. CIAT. (บทโรคมันสำปะหลัง)
- กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการจัดการโรคใบด่างมันสำปะหลัง.