บทที่ 1 · ช่วงที่ 1 ก่อนปลูก
รู้จักมันสำปะหลัง วงจรชีวิต 12 เดือน และผลผลิตมาจากไหน
มันสำปะหลังโตอย่างไรในแต่ละช่วงอายุ ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลขอะไร และทำไมงานแต่ละขั้นต้องทำให้ทันเวลา
สรุปสั้น
- มันสำปะหลังปลูกจากท่อนลำต้น ใช้เวลาราว 8–12 เดือนจึงขุดได้
- ผลผลิตต่อไร่ = จำนวนต้น × จำนวนหัวต่อต้น × น้ำหนักต่อหัว ส่วนราคาขึ้นกับเปอร์เซ็นต์แป้ง
- จำนวนหัวถูกกำหนดเกือบทั้งหมดภายใน 3 เดือนแรก งานช่วงแรกจึงสำคัญที่สุด
มันสำปะหลังคือพืชอะไร
มันสำปะหลัง (Manihot esculenta Crantz) เป็นไม้พุ่มในวงศ์ยางพารา (Euphorbiaceae) มีถิ่นกำเนิดในอเมริกาใต้ ส่วนที่เก็บเกี่ยวคือ รากสะสมอาหาร ที่เราเรียกว่า “หัว” ซึ่งเก็บแป้งไว้เป็นส่วนใหญ่ของน้ำหนักแห้ง ประเทศไทยเป็นผู้ส่งออกผลิตภัณฑ์มันสำปะหลังรายใหญ่ของโลก ทั้งแป้งมัน มันเส้น และมันอัดเม็ด แหล่งปลูกใหญ่อยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง และภาคตะวันออก
จุดเด่นของมันสำปะหลังคือทนดินเลวและทนแล้งได้ดีกว่าพืชไร่หลายชนิด แต่ “ทนได้” ไม่ได้แปลว่า “ให้ผลผลิตดี” ไร่ที่ดูแลถูกช่วงเวลาให้ผลผลิตต่างจากไร่ที่ปล่อยตามธรรมชาติได้หลายเท่า
วงจรชีวิต: มันสำปะหลังทำอะไรในแต่ละช่วงอายุ
นักสรีรวิทยาแบ่งการเจริญเติบโตของมันสำปะหลังเป็น 5 ระยะ (Alves 2002) ตัวเลขเป็นค่าโดยประมาณ ขึ้นกับพันธุ์ ฝน และอุณหภูมิ
| ระยะ | อายุโดยประมาณ | เกิดอะไรขึ้นในต้น | งานของเกษตรกร |
|---|---|---|---|
| 1. งอก | 0–15 วัน | ท่อนพันธุ์ใช้อาหารในท่อนแตกรากและแตกตา | ท่อนพันธุ์ดี ดินชื้น ปักถูกทาง |
| 2. เริ่มสร้างหัว | 15–90 วัน | ใบแรกเริ่มสังเคราะห์แสง รากบางส่วนพัฒนาเป็นหัว จำนวนหัวต่อต้นถูกกำหนดในช่วงนี้ | ปลูกซ่อม กำจัดวัชพืช ใส่ปุ๋ย |
| 3. สร้างลำต้นและใบ | 3–6 เดือน | ทรงพุ่มขยายเร็วที่สุด พื้นที่ใบมากที่สุด | ดูแลไม่ให้ใบเสียจากแมลงและไร |
| 4. สะสมแป้งในหัว | 6–10 เดือน | น้ำตาลจากใบถูกลำเลียงไปสร้างแป้ง หัวขยายน้ำหนักเร็ว | รักษาใบให้เขียว ตรวจศัตรูพืช |
| 5. พักตัว | 10–12 เดือน | ในหน้าแล้งใบร่วง การเติบโตชะลอ แป้งในหัวสูง | วางแผนขุดและขาย |
อายุในตารางเป็นมันที่ปลูกต้นฝน ถ้าปลูกข้ามแล้ง ระยะที่ 2 จะยืดยาวออกไปจนกว่าฝนจะมา ดู ปฏิทินปลูกข้ามแล้ง
ถ้าปล่อยมันไว้จนฝนต้นฤดูมา ต้นจะแตกใบใหม่โดยดึงแป้งจากหัวขึ้นไปใช้ เปอร์เซ็นต์แป้งจึงลดลงช่วงสั้น ๆ หลังฝนแรก รายละเอียดอยู่ในบท เก็บเกี่ยวและขาย
ผลผลิตต่อไร่มาจาก 4 ตัวเลข
ผลผลิตหัวสดต่อไร่คำนวณได้จากองค์ประกอบ 3 ตัว และรายได้ยังขึ้นกับตัวที่ 4 คือเปอร์เซ็นต์แป้ง แต่ละตัวถูกกำหนดคนละช่วงเวลา
ข้อคิดจากสมการนี้คือ ช่องที่พลาดแล้วแก้ไม่ได้อยู่ช่วงต้นฤดู ต้นที่ตายแล้วไม่ได้ปลูกซ่อม และหัวที่ไม่ได้เกิดในช่วง 3 เดือนแรก ไม่มีปุ๋ยตัวไหนเรียกคืนได้ในเดือนที่ 6 คู่มือเล่มนี้จึงเรียงบทตามลำดับเวลาที่ต้องลงมือ
วิธีใช้คู่มือเล่มนี้
- ก่อนปลูก อ่านบท ดินและพื้นที่ และ เลือกพันธุ์ เพื่อตัดสินใจว่าจะปลูกที่ไหน พันธุ์อะไร แล้วเลือกฤดูปลูก: ปฏิทินปลูกต้นฝน หรือ ปฏิทินปลูกข้ามแล้ง
- ช่วงปลูก อ่านบท เตรียมดิน ท่อนพันธุ์ และ วิธีปลูกและระยะปลูก
- ช่วงดูแล เปิดปฏิทินรายเดือนของฤดูที่ปลูกเป็นตัวเตือน แล้วเปิดบทที่เกี่ยวข้องเมื่อถึงเวลา
- เมื่อเห็นอาการผิดปกติ เปิดบท โรคมันสำปะหลัง และ แมลงศัตรูมันสำปะหลัง เทียบอาการ
- ก่อนขุด อ่านบท เก็บเกี่ยวและขาย แล้วสรุปตัวเลขในบท ต้นทุนและกำไร
แหล่งอ้างอิง
- Alves, A.A.C. (2002). Cassava botany and physiology. ใน Hillocks, Thresh & Bellotti (eds.) Cassava: Biology, Production and Utilization. CABI.
- El-Sharkawy, M.A. (2004). Cassava biology and physiology. Plant Molecular Biology 56: 481–501.
- Howeler, R.H. (ed.) (2011). The Cassava Handbook: A Reference Manual based on the Asian Regional Cassava Training Course, held in Thailand. CIAT.
- กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการปลูกมันสำปะหลัง (เอกสารวิชาการ สถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงาน).