ฟาร์มเกษตรดำเนินกิจการตั้งแต่ พ.ศ. 2551 (2008) ตั้งกระทู้
ขนาดตัวอักษร

บทที่ 13 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง

แมลงศัตรูมันสำปะหลัง: เพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว ไรแดง ปลวก อาการและการจัดการ

อาการที่เกิดจากเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว ไรแดง ปลวก และหนอนกินใบ ช่วงที่ระบาด การป้องกัน และการจัดการโดยไม่ทำลายศัตรูธรรมชาติ

ทำเมื่อไหร่: ระวังมากในหน้าแล้ง ปรับปรุงล่าสุด

สรุปสั้น

  • ศัตรูสำคัญคือเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไรแดง ซึ่งระบาดมากในหน้าแล้ง
  • ป้องกันตั้งแต่ท่อนพันธุ์: ท่อนสะอาด ไม่มีเพลี้ยหรือเพลี้ยหอยเกาะ และแช่ท่อนในพื้นที่เสี่ยง
  • ศัตรูธรรมชาติช่วยคุมแมลงได้มาก การพ่นสารฆ่าแมลงแบบไม่เลือกบ่อย ๆ มักทำให้เพลี้ยและไรระบาดหนักขึ้น
บทนี้ยังไม่มีภาพประกอบ

เราจะเพิ่มภาพถ่ายแมลงและอาการจริงจากแปลงในภายหลัง ระหว่างนี้ ใช้แว่นขยายส่องใต้ใบและยอด ถ่ายภาพให้ชัดแล้วตั้งกระทู้ถาม หรือนำตัวอย่างใส่ถุงไปให้สำนักงานเกษตรอำเภอดู

หลักคิดก่อนพ่นยา

  1. ระบุให้ได้ก่อนว่าเป็นอะไร ไรกับแมลงใช้สารคนละกลุ่ม พ่นผิดตัวเสียเงินและไม่ได้ผล
  2. ดูว่ามากแค่ไหน พบไม่กี่ต้นให้ตัดยอดหรือถอนทำลายเฉพาะจุด ไม่ต้องพ่นทั้งแปลง
  3. ดูศัตรูธรรมชาติ ถ้าเห็นด้วงเต่า แมลงช้างปีกใส หรือเพลี้ยที่ถูกแตนเบียนแล้ว (ตัวพองเป็นมัมมี่สีน้ำตาล) แสดงว่าธรรมชาติกำลังช่วยควบคุม
  4. ถ้าต้องใช้สาร ใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุศัตรูชนิดนั้นในมันสำปะหลัง ตามอัตราบนฉลาก พ่นเฉพาะจุดที่ระบาด และสลับกลุ่มสารเพื่อลดการดื้อยา

เพลี้ยแป้ง

ชนิดที่สำคัญ: เพลี้ยแป้งสีชมพู (Phenacoccus manihoti) ซึ่งเคยระบาดรุนแรงในไทยราวปี 2551–2553 และเพลี้ยแป้งชนิดอื่น เช่น เพลี้ยแป้งลาย และเพลี้ยแป้งสีเขียว

อาการ

  • ยอดหงิก ย่น ปล้องสั้น ใบยอดเล็กกระจุกเป็นพุ่ม (ยอดพุ่ม)
  • พลิกดูยอดและใต้ใบเห็นตัวเพลี้ยลำตัวนิ่ม มีผงแป้งสีขาวปกคลุม มักมีกลุ่มไข่เป็นปุยขาว
  • ระบาดหนักทำให้ใบร่วง ยอดแห้ง ต้นหยุดโต และผลผลิตลดลงมาก
  • มักมีมดเดินขึ้นลงตามต้น เพราะมดกินน้ำหวานที่เพลี้ยขับถ่ายและช่วยพาเพลี้ยไปต้นอื่น

ช่วงระบาด

ระบาดมากในหน้าแล้งที่ฝนทิ้งช่วง อากาศร้อนแห้ง ฝนที่ตกหนักช่วยชะล้างและลดปริมาณเพลี้ยได้

ป้องกันและจัดการ

  • ใช้ท่อนพันธุ์ที่ไม่มีเพลี้ยเกาะ และแช่ท่อนพันธุ์ก่อนปลูกในพื้นที่เสี่ยง (บท ท่อนพันธุ์)
  • พบระบาดเป็นจุด ให้ตัดยอดที่มีเพลี้ยใส่ถุงไปทำลายนอกแปลง
  • แตนเบียน Anagyrus lopezi ซึ่งกรมวิชาการเกษตรนำเข้ามาและปล่อยตั้งแต่ราวปี 2553 เป็นศัตรูธรรมชาติที่ช่วยควบคุมเพลี้ยแป้งสีชมพูได้ดีมาก ปัจจุบันพบทั่วไปในไร่มัน การไม่พ่นสารแบบไม่เลือกช่วยรักษาแตนเบียนไว้ในแปลง
  • ถ้าระบาดรุนแรงเป็นวงกว้างจนต้องใช้สาร ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตร และใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุเพลี้ยแป้งมันสำปะหลัง

แมลงหวี่ขาว

ชนิดที่สำคัญ: แมลงหวี่ขาวยาสูบ (Bemisia tabaci) ซึ่งเป็น พาหะของโรคใบด่าง และแมลงหวี่ขาวใบมัน (spiralling whitefly) ที่วางไข่เป็นวงคล้ายก้นหอยมีขี้ผึ้งสีขาว

อาการ

  • ตัวเต็มวัยสีขาวตัวเล็ก บินขึ้นเป็นกลุ่มเมื่อเขย่าต้น ตัวอ่อนเกาะนิ่งใต้ใบ
  • ใบเหลือง มีราดำขึ้นบนใบจากน้ำหวานที่แมลงขับถ่าย
  • ความเสียหายจากการดูดกินมักไม่มาก แต่ ความเสียหายจากโรคใบด่างที่แมลงพาไปรุนแรงกว่ามาก

ป้องกันและจัดการ

  • ถอนทำลายต้นเป็นโรคใบด่างทันที เพื่อไม่ให้แมลงหวี่ขาวได้เชื้อไปแพร่ต่อ (บท โรคมันสำปะหลัง)
  • ตรวจใต้ใบยอดในช่วง 1–3 เดือนแรก ซึ่งต้นติดโรคแล้วเสียหายมากที่สุด
  • กำจัดวัชพืชรอบแปลงที่เป็นพืชอาศัย
  • ถ้าพบปริมาณมากในพื้นที่ที่มีโรคใบด่าง ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตรเรื่องการใช้สาร และใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุแมลงหวี่ขาวในมันสำปะหลัง

ไรแดง

ลักษณะ: ตัวเล็กมาก มองด้วยตาเปล่าเห็นเป็นจุดสีแดงหรือส้มเคลื่อนที่ได้ใต้ใบ อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม

อาการ

  • ใบเป็นจุดประสีเหลืองซีดเล็ก ๆ จำนวนมาก เริ่มจากใบล่างแล้วลามขึ้นบน
  • ระบาดหนักใบเหลืองน้ำตาล มีใยบาง ๆ ใต้ใบ และใบร่วงจากล่างขึ้นบน
  • ระบาดมากในหน้าแล้ง อากาศร้อนแห้ง และมักลดลงเองเมื่อฝนตกหนัก

ป้องกันและจัดการ

  • รักษาต้นให้สมบูรณ์ ไม่ขาดน้ำในช่วงที่มีระบบน้ำ ต้นที่เครียดจากแล้งถูกไรทำลายรุนแรงกว่า
  • หลีกเลี่ยงการพ่นสารฆ่าแมลงแบบไม่เลือกบ่อย ๆ ซึ่งฆ่าไรตัวห้ำและทำให้ไรแดงระบาดหนักขึ้น
  • ถ้าระบาดรุนแรงจนต้องใช้สาร ให้ใช้สารกำจัดไร (ไม่ใช่สารฆ่าแมลงทั่วไป) ที่ฉลากระบุไรในมันสำปะหลัง และสลับกลุ่มสาร เพราะไรดื้อยาเร็ว

เพลี้ยหอยขาว

  • อาการ: เกล็ดสีขาวเล็ก ๆ เกาะเป็นแผ่นบนลำต้น ลำต้นที่ถูกเกาะมากจะแห้ง ตาไม่สมบูรณ์
  • ผลสำคัญ: ท่อนพันธุ์ที่มีเพลี้ยหอยเกาะจะงอกไม่ดี และพาเพลี้ยหอยไปแปลงใหม่
  • จัดการ: ไม่ใช้ลำต้นที่มีเพลี้ยหอยเกาะทำพันธุ์ เลือกท่อนที่ผิวเปลือกสะอาด

ปลวก และหนอนในดิน

  • ปลวก กัดกินท่อนพันธุ์ในดิน โดยเฉพาะเมื่อดินแห้งหลังปลูก ทำให้ไม่งอก หรือกัดกินโคนและหัวในต้นโต ป้องกันโดยปลูกเมื่อดินชื้น ใช้ท่อนสด และเก็บเศษไม้ ตอไม้ที่เป็นแหล่งปลวกออกจากแปลง
  • หนอนด้วงในดิน (หนอนขาว) กัดกินรากและหัว พบในดินทรายบางพื้นที่ การไถตากดินก่อนปลูกช่วยให้นกและแดดกำจัดหนอนได้ส่วนหนึ่ง

หลุมที่ไม่งอกจากปลวกหรือหนอน ให้ปลูกซ่อมภายใน 1 เดือน (บท วิธีปลูกและระยะปลูก)

ศัตรูธรรมชาติในไร่มัน: เพื่อนที่ไม่ต้องจ่ายเงิน

  • แตนเบียน วางไข่ในตัวเพลี้ยแป้ง เพลี้ยที่ถูกเบียนจะพองเป็นมัมมี่สีน้ำตาลและมีรูกลมที่แตนออกมา
  • ด้วงเต่า และแมลงช้างปีกใส กินเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไข่แมลง
  • ไรตัวห้ำ กินไรแดง

ศัตรูธรรมชาติเหล่านี้ไวต่อสารฆ่าแมลงมากกว่าศัตรูพืช การพ่นสารเมื่อไม่จำเป็นจึงมักทำให้ปัญหาแย่ลงในรอบถัดไป

แหล่งอ้างอิง

  1. Howeler, R.H. (ed.) (2011). The Cassava Handbook. CIAT. (บทแมลงและไรศัตรูมันสำปะหลัง)
  2. Winotai, A., Goergen, G., Tamò, M. & Neuenschwander, P. (2010). Cassava mealybug has reached Asia. Biocontrol News and Information 31(2).
  3. กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการป้องกันกำจัดเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไรแดงในมันสำปะหลัง.
  4. Legg, J.P. et al. (2015). Cassava virus diseases. Advances in Virus Research 91: 85–142. (แมลงหวี่ขาวกับโรคใบด่าง)