บทที่ 13 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง
แมลงศัตรูมันสำปะหลัง: เพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว ไรแดง ปลวก อาการและการจัดการ
อาการที่เกิดจากเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว ไรแดง ปลวก และหนอนกินใบ ช่วงที่ระบาด การป้องกัน และการจัดการโดยไม่ทำลายศัตรูธรรมชาติ
สรุปสั้น
- ศัตรูสำคัญคือเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไรแดง ซึ่งระบาดมากในหน้าแล้ง
- ป้องกันตั้งแต่ท่อนพันธุ์: ท่อนสะอาด ไม่มีเพลี้ยหรือเพลี้ยหอยเกาะ และแช่ท่อนในพื้นที่เสี่ยง
- ศัตรูธรรมชาติช่วยคุมแมลงได้มาก การพ่นสารฆ่าแมลงแบบไม่เลือกบ่อย ๆ มักทำให้เพลี้ยและไรระบาดหนักขึ้น
เราจะเพิ่มภาพถ่ายแมลงและอาการจริงจากแปลงในภายหลัง ระหว่างนี้ ใช้แว่นขยายส่องใต้ใบและยอด ถ่ายภาพให้ชัดแล้วตั้งกระทู้ถาม หรือนำตัวอย่างใส่ถุงไปให้สำนักงานเกษตรอำเภอดู
หลักคิดก่อนพ่นยา
- ระบุให้ได้ก่อนว่าเป็นอะไร ไรกับแมลงใช้สารคนละกลุ่ม พ่นผิดตัวเสียเงินและไม่ได้ผล
- ดูว่ามากแค่ไหน พบไม่กี่ต้นให้ตัดยอดหรือถอนทำลายเฉพาะจุด ไม่ต้องพ่นทั้งแปลง
- ดูศัตรูธรรมชาติ ถ้าเห็นด้วงเต่า แมลงช้างปีกใส หรือเพลี้ยที่ถูกแตนเบียนแล้ว (ตัวพองเป็นมัมมี่สีน้ำตาล) แสดงว่าธรรมชาติกำลังช่วยควบคุม
- ถ้าต้องใช้สาร ใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุศัตรูชนิดนั้นในมันสำปะหลัง ตามอัตราบนฉลาก พ่นเฉพาะจุดที่ระบาด และสลับกลุ่มสารเพื่อลดการดื้อยา
เพลี้ยแป้ง
ชนิดที่สำคัญ: เพลี้ยแป้งสีชมพู (Phenacoccus manihoti) ซึ่งเคยระบาดรุนแรงในไทยราวปี 2551–2553 และเพลี้ยแป้งชนิดอื่น เช่น เพลี้ยแป้งลาย และเพลี้ยแป้งสีเขียว
อาการ
- ยอดหงิก ย่น ปล้องสั้น ใบยอดเล็กกระจุกเป็นพุ่ม (ยอดพุ่ม)
- พลิกดูยอดและใต้ใบเห็นตัวเพลี้ยลำตัวนิ่ม มีผงแป้งสีขาวปกคลุม มักมีกลุ่มไข่เป็นปุยขาว
- ระบาดหนักทำให้ใบร่วง ยอดแห้ง ต้นหยุดโต และผลผลิตลดลงมาก
- มักมีมดเดินขึ้นลงตามต้น เพราะมดกินน้ำหวานที่เพลี้ยขับถ่ายและช่วยพาเพลี้ยไปต้นอื่น
ช่วงระบาด
ระบาดมากในหน้าแล้งที่ฝนทิ้งช่วง อากาศร้อนแห้ง ฝนที่ตกหนักช่วยชะล้างและลดปริมาณเพลี้ยได้
ป้องกันและจัดการ
- ใช้ท่อนพันธุ์ที่ไม่มีเพลี้ยเกาะ และแช่ท่อนพันธุ์ก่อนปลูกในพื้นที่เสี่ยง (บท ท่อนพันธุ์)
- พบระบาดเป็นจุด ให้ตัดยอดที่มีเพลี้ยใส่ถุงไปทำลายนอกแปลง
- แตนเบียน Anagyrus lopezi ซึ่งกรมวิชาการเกษตรนำเข้ามาและปล่อยตั้งแต่ราวปี 2553 เป็นศัตรูธรรมชาติที่ช่วยควบคุมเพลี้ยแป้งสีชมพูได้ดีมาก ปัจจุบันพบทั่วไปในไร่มัน การไม่พ่นสารแบบไม่เลือกช่วยรักษาแตนเบียนไว้ในแปลง
- ถ้าระบาดรุนแรงเป็นวงกว้างจนต้องใช้สาร ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตร และใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุเพลี้ยแป้งมันสำปะหลัง
แมลงหวี่ขาว
ชนิดที่สำคัญ: แมลงหวี่ขาวยาสูบ (Bemisia tabaci) ซึ่งเป็น พาหะของโรคใบด่าง และแมลงหวี่ขาวใบมัน (spiralling whitefly) ที่วางไข่เป็นวงคล้ายก้นหอยมีขี้ผึ้งสีขาว
อาการ
- ตัวเต็มวัยสีขาวตัวเล็ก บินขึ้นเป็นกลุ่มเมื่อเขย่าต้น ตัวอ่อนเกาะนิ่งใต้ใบ
- ใบเหลือง มีราดำขึ้นบนใบจากน้ำหวานที่แมลงขับถ่าย
- ความเสียหายจากการดูดกินมักไม่มาก แต่ ความเสียหายจากโรคใบด่างที่แมลงพาไปรุนแรงกว่ามาก
ป้องกันและจัดการ
- ถอนทำลายต้นเป็นโรคใบด่างทันที เพื่อไม่ให้แมลงหวี่ขาวได้เชื้อไปแพร่ต่อ (บท โรคมันสำปะหลัง)
- ตรวจใต้ใบยอดในช่วง 1–3 เดือนแรก ซึ่งต้นติดโรคแล้วเสียหายมากที่สุด
- กำจัดวัชพืชรอบแปลงที่เป็นพืชอาศัย
- ถ้าพบปริมาณมากในพื้นที่ที่มีโรคใบด่าง ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตรเรื่องการใช้สาร และใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุแมลงหวี่ขาวในมันสำปะหลัง
ไรแดง
ลักษณะ: ตัวเล็กมาก มองด้วยตาเปล่าเห็นเป็นจุดสีแดงหรือส้มเคลื่อนที่ได้ใต้ใบ อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม
อาการ
- ใบเป็นจุดประสีเหลืองซีดเล็ก ๆ จำนวนมาก เริ่มจากใบล่างแล้วลามขึ้นบน
- ระบาดหนักใบเหลืองน้ำตาล มีใยบาง ๆ ใต้ใบ และใบร่วงจากล่างขึ้นบน
- ระบาดมากในหน้าแล้ง อากาศร้อนแห้ง และมักลดลงเองเมื่อฝนตกหนัก
ป้องกันและจัดการ
- รักษาต้นให้สมบูรณ์ ไม่ขาดน้ำในช่วงที่มีระบบน้ำ ต้นที่เครียดจากแล้งถูกไรทำลายรุนแรงกว่า
- หลีกเลี่ยงการพ่นสารฆ่าแมลงแบบไม่เลือกบ่อย ๆ ซึ่งฆ่าไรตัวห้ำและทำให้ไรแดงระบาดหนักขึ้น
- ถ้าระบาดรุนแรงจนต้องใช้สาร ให้ใช้สารกำจัดไร (ไม่ใช่สารฆ่าแมลงทั่วไป) ที่ฉลากระบุไรในมันสำปะหลัง และสลับกลุ่มสาร เพราะไรดื้อยาเร็ว
เพลี้ยหอยขาว
- อาการ: เกล็ดสีขาวเล็ก ๆ เกาะเป็นแผ่นบนลำต้น ลำต้นที่ถูกเกาะมากจะแห้ง ตาไม่สมบูรณ์
- ผลสำคัญ: ท่อนพันธุ์ที่มีเพลี้ยหอยเกาะจะงอกไม่ดี และพาเพลี้ยหอยไปแปลงใหม่
- จัดการ: ไม่ใช้ลำต้นที่มีเพลี้ยหอยเกาะทำพันธุ์ เลือกท่อนที่ผิวเปลือกสะอาด
ปลวก และหนอนในดิน
- ปลวก กัดกินท่อนพันธุ์ในดิน โดยเฉพาะเมื่อดินแห้งหลังปลูก ทำให้ไม่งอก หรือกัดกินโคนและหัวในต้นโต ป้องกันโดยปลูกเมื่อดินชื้น ใช้ท่อนสด และเก็บเศษไม้ ตอไม้ที่เป็นแหล่งปลวกออกจากแปลง
- หนอนด้วงในดิน (หนอนขาว) กัดกินรากและหัว พบในดินทรายบางพื้นที่ การไถตากดินก่อนปลูกช่วยให้นกและแดดกำจัดหนอนได้ส่วนหนึ่ง
หลุมที่ไม่งอกจากปลวกหรือหนอน ให้ปลูกซ่อมภายใน 1 เดือน (บท วิธีปลูกและระยะปลูก)
ศัตรูธรรมชาติในไร่มัน: เพื่อนที่ไม่ต้องจ่ายเงิน
- แตนเบียน วางไข่ในตัวเพลี้ยแป้ง เพลี้ยที่ถูกเบียนจะพองเป็นมัมมี่สีน้ำตาลและมีรูกลมที่แตนออกมา
- ด้วงเต่า และแมลงช้างปีกใส กินเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไข่แมลง
- ไรตัวห้ำ กินไรแดง
ศัตรูธรรมชาติเหล่านี้ไวต่อสารฆ่าแมลงมากกว่าศัตรูพืช การพ่นสารเมื่อไม่จำเป็นจึงมักทำให้ปัญหาแย่ลงในรอบถัดไป
แหล่งอ้างอิง
- Howeler, R.H. (ed.) (2011). The Cassava Handbook. CIAT. (บทแมลงและไรศัตรูมันสำปะหลัง)
- Winotai, A., Goergen, G., Tamò, M. & Neuenschwander, P. (2010). Cassava mealybug has reached Asia. Biocontrol News and Information 31(2).
- กรมวิชาการเกษตร. คำแนะนำการป้องกันกำจัดเพลี้ยแป้ง แมลงหวี่ขาว และไรแดงในมันสำปะหลัง.
- Legg, J.P. et al. (2015). Cassava virus diseases. Advances in Virus Research 91: 85–142. (แมลงหวี่ขาวกับโรคใบด่าง)