บทที่ 14 · ช่วงที่ 5 เก็บเกี่ยวและขาย
เก็บเกี่ยวมันสำปะหลังเมื่อไหร่ดี: อายุ ฤดูขุด เปอร์เซ็นต์แป้ง และการขาย
มันสำปะหลังขุดได้ตอนอายุกี่เดือน ขุดช่วงไหนแป้งสูง วัดเปอร์เซ็นต์แป้งอย่างไร หัวมันเก็บได้นานแค่ไหน และขายที่ไหนได้บ้าง
สรุปสั้น
- ขุดได้ตั้งแต่ราว 8 เดือน แต่ส่วนใหญ่ให้น้ำหนักและแป้งดีที่สุดเมื่ออายุ 10–12 เดือน
- ขุดในหน้าแล้ง ก่อนฝนแรก แป้งสูงกว่า · หลังฝนแรกต้นแตกใบใหม่ แป้งลดลงช่วงหนึ่ง
- หัวมันเริ่มเสียภายใน 1–3 วันหลังขุด ขุดแล้วต้องส่งขายเร็ว
ขุดเมื่อไหร่ดี
ตารางด้านล่างคิดจากมันที่ปลูกต้นฝน หัวมันขยายน้ำหนักต่อเนื่องจนราว 10–12 เดือน การขุดเร็วได้เงินเร็ว แต่น้ำหนักต่อไร่และเปอร์เซ็นต์แป้งมักต่ำกว่า ให้ชั่งน้ำหนักระหว่าง “ขุดตอนนี้” กับ “รออีก 1–2 เดือน” จากราคาตลาด ความต้องการเงิน และฤดูฝนที่จะมาถึง
| อายุ | ข้อดี | ข้อเสีย |
|---|---|---|
| 8–9 เดือน | ได้เงินเร็ว ใช้พื้นที่ปลูกรอบใหม่ได้เร็ว | น้ำหนักต่อไร่และแป้งยังไม่เต็มที่ |
| 10–12 เดือน | น้ำหนักและแป้งดี เหมาะที่สุดสำหรับพันธุ์ส่วนใหญ่ | ต้องวางแผนให้ตรงกับหน้าแล้ง |
| เกิน 12 เดือน (ข้ามฝน) | น้ำหนักหัวอาจเพิ่มได้อีก | แป้งตกช่วงต้นฝน หัวแข็ง มีเสี้ยนมากขึ้น หัวเน่าเสี่ยงขึ้นในดินระบายน้ำเลว |
ทำไมฝนแรกทำให้แป้งตก
ในหน้าแล้งมันสำปะหลังทิ้งใบและพักตัว แป้งในหัวอยู่ในระดับสูง เมื่อฝนแรกมา ต้นจะแตกใบชุดใหม่ โดยดึงน้ำตาลจากแป้งในหัวขึ้นไปใช้ เปอร์เซ็นต์แป้งจึงลดลงในช่วงสั้น ๆ จนกว่าใบใหม่จะสังเคราะห์แสงสร้างแป้งกลับคืน (Alves 2002) ถ้าวางแผนได้ ให้ขุดก่อนฝนแรก หรือรอจนต้นฟื้นตัวแล้ว
ปลูกต้นฝน อายุ 10–12 เดือนตรงกับหน้าแล้งพอดี ส่วนปลูกข้ามแล้ง อายุ 10–12 เดือนตรงกับหน้าฝน จึงมักรอขุดเมื่ออายุ 12 เดือนขึ้นไปหลังหมดฝน ดูรายละเอียดใน ปฏิทินปลูกต้นฝน และ ปฏิทินปลูกข้ามแล้ง
วัดเปอร์เซ็นต์แป้งอย่างไร
โรงแป้งส่วนใหญ่วัดเปอร์เซ็นต์แป้งด้วยวิธีชั่งน้ำหนักในอากาศเทียบกับในน้ำ (วิธีความถ่วงจำเพาะ หรือเครื่องชั่งแบบ Reimann) หลักการคือ หัวมันที่แป้งมากจะหนักกว่าเมื่อชั่งในน้ำ
- สุ่มหัวมันจากรถหรือกองให้ได้ราว 5 กิโลกรัม ล้างดินออก
- ชั่งในอากาศให้ได้น้ำหนักที่กำหนด แล้วชั่งตัวอย่างเดิมในน้ำ
- นำน้ำหนักในน้ำไปเทียบตารางของเครื่อง ได้เป็นเปอร์เซ็นต์แป้ง
เพราะใช้การสุ่มตัวอย่าง หัวที่มีดินติดมาก หัวเน่า หรือเหง้าแข็งปนมาก จะทำให้ค่าแป้งออกมาต่ำกว่าความจริงของทั้งแปลง ขุดและขนให้หัวสะอาดที่สุดจึงช่วยให้ได้ราคาเต็ม
วิธีขุด
- ตัดต้น ตัดลำต้นเหลือตอสูงราว 20–30 ซม. ไว้เป็นที่จับดึง คัดลำต้นที่สมบูรณ์และไม่มีโรคเก็บไว้ทำพันธุ์ (บท ท่อนพันธุ์)
- ถอนหรือขุด ดินชื้นถอนด้วยมือหรือคานงัดได้ง่าย ดินแข็งใช้จอบขุดรอบโคน หรือใช้ผานขุดมันติดรถแทรกเตอร์
- ตัดหัว ตัดหัวออกจากเหง้า ให้เหลือขั้วสั้น ระวังไม่ให้หัวช้ำหรือฉีก แผลบนหัวทำให้เสียเร็ว
- ขนส่ง ส่งขายภายในวันเดียวกันหรือไม่เกินราว 1–2 วัน ไม่กองตากแดดไว้นาน
หลังขุด หัวมันจะเกิดอาการเส้นสีน้ำตาลอมน้ำเงินในเนื้อภายใน 1–3 วัน (postharvest physiological deterioration) แป้งเริ่มเสื่อม และโรงแป้งอาจหักราคาหรือไม่รับ วางแผนขุดให้พอดีกับรถขนและคิวของโรงงาน
ขายที่ไหนได้บ้าง
| ช่องทาง | รับซื้ออะไร | สิ่งที่ควรรู้ |
|---|---|---|
| โรงงานแป้งมัน | หัวมันสด | ราคาขึ้นกับเปอร์เซ็นต์แป้ง หลายโรงประกาศราคาที่แป้ง 25% แล้วบวกหรือหักตามแป้งจริง และหักดินกับสิ่งเจือปน |
| ลานมันเส้น | หัวมันสด (นำไปสับตากเป็นมันเส้น) | มักซื้อตามน้ำหนักและคุณภาพหัว ราคาอ้างอิงเปลี่ยนตามตลาดมันเส้นส่งออกและอาหารสัตว์ |
| โรงงานเอทานอล (บางพื้นที่) | มันเส้นหรือหัวสด | ตรวจสอบเงื่อนไขรับซื้อกับโรงงานโดยตรง |
- เช็กราคาประกาศของหลายโรงในรัศมีที่ขนส่งไปได้ ค่าขนส่งกินกำไรได้มาก
- ถามเงื่อนไขการหักดินและสิ่งเจือปน รวมถึงเวลาเปิดรับก่อนขุด
- ช่วงที่มันออกพร้อมกันมาก คิวรถยาว หัวที่รอนานจะเสียน้ำหนักและแป้ง
หลังเก็บเกี่ยว
- ไถกลบเศษใบและต้นที่ไม่ใช้ แทนการเผา เพื่อคืนอินทรียวัตถุให้ดิน
- เก็บหัวที่หลงเหลือในแปลง ไม่ปล่อยให้งอกเป็นต้นที่ไม่ได้ดูแล ซึ่งอาจเป็นแหล่งโรคและแมลง
- จดผลผลิต เปอร์เซ็นต์แป้ง ราคา และต้นทุน เพื่อเทียบกับปีต่อไป (บท ต้นทุนและกำไร)
แหล่งอ้างอิง
- Alves, A.A.C. (2002). Cassava botany and physiology. ใน Cassava: Biology, Production and Utilization. CABI. (การพักตัวและการเปลี่ยนแปลงแป้งเมื่อแตกใบใหม่)
- Zainuddin, I.M. et al. (2018). Cassava post-harvest physiological deterioration: from triggers to symptoms. Postharvest Biology and Technology 142: 115–123.
- Howeler, R.H. (ed.) (2011). The Cassava Handbook. CIAT. (บทการเก็บเกี่ยวและการแปรรูป)
- สมาคมการค้ามันสำปะหลังไทย และสมาคมแป้งมันสำปะหลังไทย. ราคาหัวมันสดและวิธีวัดเปอร์เซ็นต์แป้ง.