บทที่ 15 · ช่วงที่ 5 เก็บเกี่ยวและขาย
เก็บเกี่ยวมังคุด: ระยะสายเลือด สีผล 6 ระยะ วิธีเก็บไม่ให้ผลช้ำ ชั้นคุณภาพ และรหัสขนาด
เก็บมังคุดเมื่อไหร่ ระยะสายเลือดดูอย่างไร ใช้อุปกรณ์อะไร ทำไมผลตกพื้นแค่ 20 ซม. ก็เสีย ชั้นคุณภาพและรหัสขนาดตาม มกษ. และเก็บรักษาที่อุณหภูมิเท่าไร
สรุปสั้น
- เก็บได้ราว 13 สัปดาห์หลังดอกบาน [1] ดอกทยอยออก จึงต้องทยอยเก็บ เริ่มราว 11–12 สัปดาห์หลังติดผล [2][3]
- ผลต้องแก่ถึงระยะสายเลือดเป็นอย่างน้อย คือมีจุดประสีม่วงแดงกระจายทั่วผล จึงสุกเป็นผลที่มีคุณภาพ [1][3]
- ผลตกพื้นเพียง 20 ซม. ต่อมาผลจะแข็งและเนื้อเสียจนกินไม่ได้ ต้องเก็บด้วยตะกร้อหรือไม้จำปาที่บุกันกระแทก [2][3]
ดัชนีเก็บเกี่ยว: สีผล 6 ระยะ
| ระยะ | สีผล | คุณภาพ |
|---|---|---|
| 1 | เหลืองอมเขียวอ่อน มีจุดประสีชมพูบางส่วน | ยางในเปลือกมาก เนื้อแยกจากเปลือกไม่ได้ แม้ปล่อยให้เปลี่ยนสีจนถึงระยะ 6 ก็รสไม่ดี ไม่ควรเก็บ |
| 2 สายเลือด | เหลืองอมชมพู มีจุดประสีชมพูกระจายทั่วผล | ยางปานกลาง เนื้อแยกจากเปลือกได้ยากถึงปานกลาง เป็นระยะอ่อนที่สุดที่เก็บแล้วได้คุณภาพดี |
| 3 | ชมพูสม่ำเสมอ จุดประเริ่มกลืนกัน | ยางน้อย เนื้อแยกจากเปลือกได้ปานกลาง |
| 4 | แดงหรือแดงน้ำตาล บางผลมีจุดสีม่วง | ยางน้อยมาก เนื้อแยกจากเปลือกได้ดี เกือบรับประทานได้ |
| 5 | ม่วงแดง | ไม่มียาง เนื้อแยกง่าย รับประทานได้ |
| 6 | ม่วงเข้มหรือม่วงดำ | ไม่มียาง เหมาะสำหรับรับประทาน |
- ผลที่เก็บระยะสายเลือด หลังเก็บ 3–4 วันจะเปลี่ยนเป็นสีม่วงและรับประทานได้ [1]
- เลือกระยะเก็บตามระยะทางขนส่งและเวลาวางขาย ให้ผลเป็นสีม่วงเข้มพอดีเมื่อถึงมือผู้บริโภค [1] ตลาดไกลเก็บที่ระยะสายเลือด ผลระยะที่เป็นสีน้ำตาลแดงเรื่อทั่วผลแล้วต้องเก็บให้หมด ไม่ควรปล่อยติดต้นนานกว่านั้น [2]
- ผลสีม่วงเข้มหรือม่วงดำเหมาะรับประทานที่สุด อยู่ได้ราว 10 วันถ้าเก็บรักษาที่อุณหภูมิห้องอย่างถูกต้อง [2]
วิธีเก็บ
- ไม้จำปา ใช้เก็บได้ทั้งในและนอกทรงพุ่ม จำปาไม้ไผ่ควรลบคมหรือหุ้มซี่ไม้ด้วยยางในล้อจักรยาน กันรอยขูดขีดและยึดผลไม่ให้หล่น จำปาพีวีซีใช้ท่อพีวีซีแบบบางแทนไม้ไผ่ ลบคมด้วยกระดาษทราย แล้วจุ่มน้ำยางพาราและผึ่งให้แห้ง [1]
- ตะกร้อผ้า เหมาะเก็บนอกทรงพุ่ม เป็นตะกร้อแบบถุงกาแฟมีเขี้ยวขอ ผลไม่ตกหล่นและไม่เกิดรอยตำหนิ [1]
- เลือกแรงงานที่มีความชำนาญ [2] ระวังไม่ให้ขั้วผลหักหรือกลีบเลี้ยงช้ำและฉีกขาด [1]
- ผลที่ได้รับแรงกระแทก เปลือกจะแข็ง เนื้อไม่ดี [1] ตกพื้นเพียง 20 ซม. ต่อมาผลก็แข็งและเนื้อเสียจนบริโภคไม่ได้ [2][3]
หลังเก็บเกี่ยว
- ขนย้ายมาจุดรวบรวม ใช้ตะกร้าพลาสติกหรือเข่งไม้ไผ่บุด้วยใบตอง กระดาษ หรือกระสอบปุ๋ยที่สะอาด ไม่บรรจุจนหนักเกินไป ผลด้านล่างจะเสียหายจากน้ำหนักกด [1]
- คัดขนาด ด้วยแผ่นไม้หรือโลหะเจาะรูขนาดต่าง ๆ เครื่องคัดแบบสายพาน หรือชั่งน้ำหนัก [1]
- คัดสี รวมผลระยะสีเดียวกันไว้ด้วยกัน [1]
- คัดผลเนื้อแก้วออก [1] (บท เนื้อแก้ว ยางไหล และยางตกใน)
- ทำความสะอาด เช็ดด้วยผ้า แกะหรือขูดยางแข็งสีเหลืองที่ติดผิวออก ใต้กลีบเลี้ยงที่มีมดดำ เพลี้ยแป้ง หรือสิ่งสกปรก ใช้ไม้เขี่ยหรือลมเป่า [1]
- อุณหภูมิที่เหมาะในการเก็บรักษา 12–13 °C ความชื้นสัมพัทธ์ 85–90% [1]
- มังคุดไม่ตอบสนองต่อเอทิลีน บ่มด้วยเอทิฟอนหรือแคลเซียมคาร์ไบด์ไม่ต่างจากไม่บ่ม [1]
- ผลเน่าหลังเก็บเกี่ยวพบ 1–2 สัปดาห์หลังเก็บ ส่วนใหญ่ในผลที่ช้ำ (บท โรคมังคุด)
ชั้นคุณภาพตามมาตรฐาน มกษ. 2-2556
ข้อกำหนดขั้นต่ำ: ผลมีกลีบเลี้ยงและขั้วผล สด ไม่แตกร้าวและเน่าเสีย สะอาด ไม่มีศัตรูพืชหรือความเสียหายจากศัตรูพืชที่กระทบคุณภาพเนื้อ ไม่เสียหายจากอุณหภูมิต่ำหรือสูง ไม่มีกลิ่นรสแปลกปลอม ผ่าเปลือกง่าย แยกเนื้อจากเปลือกได้ และแก่อย่างน้อยระยะสายเลือด [1][3]
| ชั้น | ตำหนิที่ผิวรวมไม่เกิน | เนื้อแก้ว และ/หรือเนื้อมียางเหลือง ไม่เกิน |
|---|---|---|
| ชั้นพิเศษ | 10% ของพื้นที่ผิว กลีบเลี้ยงและขั้วสมบูรณ์ | 5% ของจำนวนผลหรือน้ำหนัก |
| ชั้นหนึ่ง | 30% ของพื้นที่ผิว | 10% |
| ชั้นสอง | 50% ของพื้นที่ผิว | 20% |
| รหัสขนาด | น้ำหนักต่อผล (กรัม) |
|---|---|
| 1 | มากกว่า 100 |
| 2 | มากกว่า 85–100 |
| 3 | มากกว่า 70–85 |
| 4 | มากกว่า 55–70 |
| 5 | มากกว่า 30–55 |
เกรดที่ใช้ซื้อขาย
| เกรด | น้ำหนัก | ผิว |
|---|---|---|
| จัมโบ้ | 110 กรัมขึ้นไป | ผิวมัน รอยแผลไม่เกิน 5% ของผิว |
| A1 | 80–110 กรัม | รอยแผลไม่เกิน 5% |
| A2 | 80–110 กรัม | รอยแผลไม่เกิน 20% |
| B1 | 60–80 กรัม | รอยแผลไม่เกิน 5% |
| B2 | 60–80 กรัม | รอยแผลไม่เกิน 20% |
| คละ | ทุกขนาด | รอยแผลเกิน 20% |
| ตกเกรด | ผลตกพื้น ผลสุก (ผิวดำ) และผลขนาดเล็กมาก | |
แหล่งอ้างอิง
- ศูนย์นวัตกรรมเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยว (PHTIC). ข้อมูลการจัดการหลังการเก็บเกี่ยวผลมังคุด (อ้างกรมส่งเสริมการเกษตร 2551 และ มกอช. 2546). phtnet.org ↗
- สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดพังงา (2568). ข้อมูลเพื่อการวางแผนพัฒนาการเกษตรรายสินค้า (มังคุด) ประจำปีงบประมาณ 2568 เอกสารเลขที่ 5/2568. opsmoac.go.th ↗
- สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 7 กรมวิชาการเกษตร (2567). คู่มือการผลิตพืชรายได้สุทธิสูงในพื้นที่ภาคใต้ตอนบน บทที่ 4 มังคุด หน้า 22–29. doa.go.th ↗