บทที่ 12 · ช่วงที่ 4 แก้ปัญหาในแปลง
อะฟลาทอกซินในถั่วลิสง: เกิดอย่างไร เกณฑ์ 20 ppb และป้องกันตั้งแต่ในแปลงจนถึงตากแห้ง
อะฟลาทอกซินคืออะไร ทำไมถั่วลิสงเสี่ยงมาก ค่าที่กฎหมายกำหนดเท่าไร และเกษตรกรป้องกันได้อย่างไรตั้งแต่เมล็ดพันธุ์ ดิน น้ำ แมลง เก็บเกี่ยว และตากฝัก
สรุปสั้น
- อะฟลาทอกซินเป็นสารพิษที่สร้างจากเชื้อรา Aspergillus flavus เป็นสารก่อมะเร็งตับทั้งในมนุษย์และสัตว์เลี้ยง [1]
- ประเทศไทยกำหนดปริมาณสารพิษปนเปื้อนในผลิตผลเกษตรไว้ไม่เกิน 20 ไมโครกรัม/กก. (20 ppb) [1]
- กำจัดสารนี้ต้องใช้อุณหภูมิสูงกว่า 260 °C ทำได้ยากในทางปฏิบัติ จึงต้องป้องกันตั้งแต่เพาะปลูกจนถึงมือผู้บริโภค [1]
ทำไมถั่วลิสงเสี่ยง
การปนเปื้อนเกิดขึ้น 2 ช่วง [1]
- ช่วงดูแลรักษาในแปลง (pre-harvest) ตั้งแต่ฝักเริ่มพัฒนาไปจนถึงเก็บเกี่ยว เชื้ออาศัยอยู่ในดิน และถั่วลิสงสร้างฝักใต้ผิวดิน โอกาสที่เชื้อจะเข้าทำลายฝักและสร้างสารอะฟลาทอกซินในเมล็ดถั่วลิสงจึงมีสูงมากเมื่อเทียบกับพืชชนิดอื่น
- ช่วงหลังเก็บเกี่ยว (post-harvest) ระหว่างเก็บเกี่ยว เก็บรักษา และขนส่งจนถึงมือผู้บริโภค ทำให้สูญเสียทั้งปริมาณและคุณภาพ รวมถึงสารพิษที่เกิดขึ้นเป็นอันตรายต่อผู้บริโภค
ถั่วลิสงเป็นอาหารสำคัญที่ทำให้ผู้บริโภคชาวไทยได้รับสารอะฟลาทอกซิน จากการประเมินความเสี่ยงของประเทศ [1]
ป้องกันในแปลง 5 ข้อ
- เมล็ดพันธุ์สะอาด เชื้อปนเปื้อนมากับเมล็ดพันธุ์ได้ ไม่นำเมล็ดพันธุ์ที่เป็นโรคเข้าแปลง ใช้เมล็ดพันธุ์ที่ได้รับการรับรองและตรวจสอบควบคุมคุณภาพ [1] (บท พันธุ์ถั่วลิสง)
- ลดเชื้อในดิน ปลูกพืชหมุนเวียน พักแปลง ไถลึกพลิกหน้าดินหรือตากดิน ปรับปรุงดินด้วยปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยพืชสด หรือสารชีวภัณฑ์ เก็บวัชพืชและเศษซากพืชเผาทำลายนอกแปลง [1]
- ไม่ให้ถั่วขาดน้ำใกล้เก็บเกี่ยว ถ้าขาดน้ำ ความชื้นผิวเปลือกฝักลดต่ำกว่า 30% (โดยน้ำหนัก) เชื้อจุลินทรีย์อื่นในดินเจริญช้าลงหรือหยุด A. flavus จึงเจริญแทนที่ และถั่วลิสงป้องกันตัวเองได้น้อยลง เชื้อจึงเข้าทำลายง่ายขึ้น [1] (บท น้ำ พรวนดิน และพูนโคน)
- คุมแมลง แมลงทำให้ฝักเป็นแผล เชื้อเข้าง่ายขึ้น พ่นสารเมื่อพบการเข้าทำลาย [1] (บท แมลงศัตรูและหนู)
- เก็บเกี่ยวถูกเวลา เก็บตามอายุพันธุ์ เลือกปลิดเฉพาะฝักดี ฝักสดส่งถึงตลาดไม่เกิน 24 ชั่วโมง ฝักแห้งตากในช่วงแดดจัด 3–5 วัน ให้ความชื้นต่ำกว่า 9% [1] (บท เก็บเกี่ยว ตากฝัก และเก็บเมล็ดพันธุ์)
ตรวจสอบเองไม่ได้ด้วยตา
ฝักที่ราขึ้นเห็นได้ แต่ปริมาณสารพิษดูด้วยตาไม่ได้ ถ้าจะส่งขายหรือแปรรูป ให้ถามผู้รับซื้อว่ามีเกณฑ์ตรวจสารพิษอย่างไร เกณฑ์ตามที่ระบุในเอกสาร คือ ไม่เกิน 20 ppb [1]
แหล่งอ้างอิง
- กรมวิชาการเกษตร. รู้จริงเรื่องพืชกับกรมวิชาการเกษตร: การจัดการเชื้อราและสารอะฟลาทอกซินเพื่อความปลอดภัยในระบบปลูก (ระดับเกษตรกรผู้ผลิต). doa.go.th ↗