Source–Sink Transition ในมันสำปะหลัง: สรีรวิทยาการเปลี่ยนผ่านสู่การสะสมแป้งและบทบาท K–Mg–Zn

บทคัดย่อ
มันสำปะหลัง (Manihot esculenta Crantz) เป็นพืชที่ศักยภาพผลผลิตถูกกำหนดโดยประสิทธิภาพการเปลี่ยนผ่านจากระยะเจริญทางลำต้น (source-dominant phase) สู่ระยะสะสมแป้งในหัว (sink-dominant phase) บทความนี้วิเคราะห์กลไก source–sink transition ในระดับสรีรวิทยาและชีวเคมี โดยเน้นบทบาทของโพแทสเซียม (K) ต่อการเคลื่อนย้ายซูโครสและการกระตุ้นเอนไซม์สังเคราะห์แป้ง แมกนีเซียม (Mg) ต่อเสถียรภาพการสังเคราะห์แสง และสังกะสี (Zn) ต่อระบบเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับ carbohydrate conversion พร้อมเสนอแนวทางจัดการธาตุอาหารแบบเป็นระยะ เพื่อเพิ่มน้ำหนักหัวและเปอร์เซ็นต์แป้งอย่างเป็นระบบ

บทนำ
มันสำปะหลังเป็นพืช C3 ที่มีการจัดสรรคาร์บอน (carbon partitioning) ชัดเจนตามอายุพืช ระยะ 0–90 วันแรก พืชเน้นการสร้างใบและลำต้นเพื่อขยายพื้นที่สังเคราะห์แสง แต่เมื่อเข้าสู่ช่วงประมาณ 90 วันขึ้นไป จะเกิดการเปลี่ยนลำดับความสำคัญของแหล่งสะสม (sink priority shift) จากยอดสู่หัว กระบวนการนี้เป็นจุดชี้ขาดของผลผลิตปลายฤดู หากการจัดการธาตุอาหารไม่สอดคล้องกับช่วงเปลี่ยนผ่าน ประสิทธิภาพการสะสมแป้งจะลดลงอย่างมีนัยสำคัญ

วิเคราะห์เชิงกลไกสรีรวิทยา
1. การเปลี่ยน Sink Priority จากยอดสู่หัว
การเริ่มลงหัวเกี่ยวข้องกับการกระตุ้นยีนที่ควบคุมการสะสมแป้งในรากสะสมอาหาร (storage root initiation) เมื่อหัวเริ่มทำหน้าที่เป็น sink หลัก ความสามารถในการดึงดูดซูโครสจากใบผ่านท่อลำเลียงอาหาร (phloem unloading capacity) จะเพิ่มขึ้น หากพืชมีธาตุอาหารเพียงพอ การเปลี่ยนผ่านจะราบรื่นและมีประสิทธิภาพสูง

2. โพแทสเซียม (K): ตัวขับเคลื่อนการเคลื่อนย้ายซูโครสและการสังเคราะห์แป้ง
โพแทสเซียมมีบทบาทสำคัญ 3 ประการ
Osmotic regulation – ควบคุมแรงดันออสโมติกในเซลล์ เพิ่มการขยายตัวของเซลล์หัว
Phloem loading & translocation – สนับสนุนการเคลื่อนย้ายซูโครสจากใบลงสู่หัว
Enzyme activation – กระตุ้นเอนไซม์สำคัญ เช่น ADP-glucose pyrophosphorylase และ starch synthase ซึ่งเป็นหัวใจของกระบวนการสร้างแป้ง
ระดับ K ที่เหมาะสมในช่วงเริ่มลงหัวจึงสัมพันธ์โดยตรงกับน้ำหนักหัวและเปอร์เซ็นต์แป้ง

3. แมกนีเซียม (Mg): เสถียรภาพของระบบสังเคราะห์แสง
Mg เป็นองค์ประกอบหลักของคลอโรฟิลล์ และมีบทบาทในกระบวนการถ่ายทอดพลังงานใน PSII หาก Mg ไม่เพียงพอ จะเกิดอาการใบเหลืองระหว่างเส้นใบ (interveinal chlorosis) ทำให้ประสิทธิภาพการสังเคราะห์แสงลดลง ส่งผลให้ปริมาณซูโครสที่ส่งลงหัวลดลงโดยตรง
ในระยะสะสมแป้ง Mg จึงเป็นตัวรักษา “กำลังผลิตของแหล่ง (source strength)” ให้คงเสถียรภาพ

4. สังกะสี (Zn): ตัวเร่งปฏิกิริยาใน Carbohydrate Conversion
Zn เกี่ยวข้องกับเอนไซม์หลายชนิดในกระบวนการเมแทบอลิซึมของคาร์โบไฮเดรต และมีบทบาทในการควบคุมฮอร์โมนออกซิน ซึ่งส่งผลต่อการพัฒนาหัวและการแบ่งเซลล์ การขาด Zn ทำให้การเปลี่ยนซูโครสเป็นแป้งไม่มีประสิทธิภาพ ส่งผลให้หัวเล็กและเปอร์เซ็นต์แป้งต่ำ

บูรณาการธาตุอาหารตามช่วงการเจริญเติบโต
ระยะ 0–90 วัน: สร้าง Source ให้แข็งแรง
ช่วงนี้ต้องสร้างพื้นที่ใบและโครงสร้างต้นให้เต็มศักยภาพ เพื่อเตรียมฐานการผลิตคาร์บอน
แนวทางเสริมทางใบ:
FK-1 (20-20-20 + Mg + Zn)
อัตราใช้ทั่วไป:
ถุง NPK 25–50 กรัม
ถุง Mg+Zn 25–50 กรัม
ผสมน้ำ 20 ลิตร ฉีดพ่นทางใบ
บทบาทในระยะนี้คือเสริมความสมบูรณ์ของใบ เพิ่มการแตกกิ่ง และวางรากฐาน source capacity

ระยะ 90 วันขึ้นไป: เร่ง Sink และการสะสมแป้ง
เมื่อพืชเข้าสู่ระยะเริ่มลงหัว ต้องเปลี่ยนกลยุทธ์สู่การสนับสนุน sink strength
FK-3C (5-10-40 + Mg + Zn)
สูตรโพแทสเซียมสูง 40% สนับสนุนการเคลื่อนย้ายคาร์บอนและการสะสมแป้ง
อัตราใช้: ถุงละ 25–50 กรัม ผสมน้ำ 20 ลิตร ฉีดพ่นทางใบ
การปรับสัดส่วนธาตุอาหารให้ K เด่น จะช่วยเพิ่มน้ำหนักหัว ขยายขนาด และเพิ่มเปอร์เซ็นต์แป้งอย่างเป็นระบบ

สรุป
Source–Sink Transition เป็นหัวใจของผลผลิตมันสำปะหลัง หากช่วง 0–90 วันสร้างแหล่งผลิต (source) ได้เต็มประสิทธิภาพ และหลัง 90 วันเสริมแรงดึงดูดของหัว (sink strength) ด้วยโพแทสเซียม แมกนีเซียม และสังกะสีอย่างเหมาะสม จะทำให้การเคลื่อนย้ายซูโครสและการสะสมแป้งเกิดขึ้นอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด ผลลัพธ์คือหัวใหญ่ น้ำหนักดี และเปอร์เซ็นต์แป้งเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

เอกสารอ้างอิง (ตัวอย่าง)
Alves, A. A. C. (2002). Cassava Botany and Physiology.
El-Sharkawy, M. A. (2004). Cassava biology and physiology.
Taiz, L., & Zeiger, E. (2015). Plant Physiology and Development.
Marschner, P. (2012). Marschner’s Mineral Nutrition of Higher Plants.