บทที่ 9 · ช่วงที่ 5 เก็บเกี่ยวและขาย
หมักและตากเมล็ดโกโก้: เก็บผลสุก หมัก 5–6 วัน ตากให้ความชื้นไม่เกิน 7% ตรวจ cut test และความปลอดภัยอาหาร
เก็บผลโกโก้เมื่อไหร่ หมักเมล็ดกี่วัน ต้องใช้เมล็ดสดกี่กิโลกรัม ตากแห้งอย่างไร มาตรฐานเมล็ดแห้งและเมล็ดที่ใช้ไม่ได้ และเรื่องแคดเมียม ราพิษ ควัน
สรุปสั้น
- เก็บผลสุกด้วยกรรไกร ตุลาคมถึงมกราคมผลดก เก็บทุก 1–2 สัปดาห์ ไม่ปล่อยบนต้นเกิน 3–4 สัปดาห์ ข้อมูลไทย [1]
- หมักเมล็ดสด 5–6 วัน ให้ความร้อนราว 48–50 °C แล้วตากให้ความชื้นเหลือไม่เกิน 7% [1][4]
- เมล็ดแห้งที่ดีผ่า (cut test) แล้วสีน้ำตาล มีรอยหยัก ไม่ขึ้นรา ไม่มีกลิ่นควัน [1]
เก็บผล
- ผลสุก ดูจากสีผิวที่เปลี่ยน พันธุ์ผลอ่อนเขียวสุกเปลี่ยนเป็นเหลือง พันธุ์ผลอ่อนแดงสุกเปลี่ยนเป็นแดงอมส้มหรือส้มอมเหลือง [1] ไม่เก็บผลอ่อนหรือสุกเกิน เพราะผลอ่อนทำให้ไขมันเมล็ดลดลง (ไขมันพัฒนาใน 6 สัปดาห์สุดท้ายก่อนสุก) [1]
- ใช้กรรไกรตัดแต่งกิ่งหรือตะขอ ไม่ใช้มือดึง เพราะตาดอกอยู่ใกล้จุดเดิม ดึงแล้วเปลือกฉีกทำลายตาดอก [1]
- ช่วงเก็บ เก็บได้ตลอดปี ผลดกตุลาคมถึงมกราคม ช่วงผลดกเก็บทุก 2 สัปดาห์หรือทุกสัปดาห์เพื่อลดหนูและกระรอก [1]
- ปล่อยสุกคาต้น ถ้าผลน้อยปล่อยได้ 1–3 สัปดาห์ ไม่เกิน 4 สัปดาห์ เพราะเมล็ดโกโก้ไม่มีระยะพักตัว จะงอกรากในผล ใช้แปรรูปไม่ได้ [1]
- ผ่าผล ควรใช้ไม้ทุบ ถ้าใช้มีดระวังอย่าให้ถูกเมล็ด เพราะรอยบิ่นทำให้ราเข้าตอนหมักหรือเก็บ [1] เอกสารต่างประเทศชี้ว่าเชื้อราที่สร้างสารพิษ OTA เข้าทางแผลบนผลที่ถูกมีดตอนเก็บ ผลที่เสียหายไม่ควรเก็บไว้เกิน 1 วัน ผลดีไม่เกิน 1 สัปดาห์ และคัดผลเน่าทิ้ง ต่างประเทศ [4]
- กองผลรอหมัก ถ้าผลน้อย กองฝักไว้ 3–7 วันในที่แห้ง เย็น ถ่ายเทอากาศดี สะอาด จะช่วยให้ความร้อนตอนหมักขึ้นเร็ว ลดความเปรี้ยว ขม ฝาด และเปลือกหุ้มเมล็ด (เวียดนามกอง 7–9 วัน มาเลเซียได้ถึง 3 สัปดาห์) ในที่ร้อนแล้ง ผลอาจสุกเร็วและงอกในผล ให้หมักทันที [1]
หมักเมล็ด
การหมักสร้างสารตั้งต้นกลิ่นรสช็อกโกแลต ยับยั้งการงอก และป้องกันการย่อยสลายไขมัน [1] ชาวสวนไทยร้อยละ 78 หมักด้วยตะกร้า 5–7 วัน ย้ายจากตะกร้าหนึ่งไปอีกตะกร้าทุก 2 วัน แล้วตากแห้ง ข้อมูลไทย (ผลสำรวจที่หนังสืออ้างถึง ไพบูลย์ และคณะ 2534) [1]
- แกะเมล็ด ดึงไส้ติดเมล็ดออก ผึ่งแดด 3–4 ชั่วโมงก่อนลงภาชนะ ช่วยลดเยื่อหุ้ม น้ำตาลและกรดอะซิติก กองหมักร้อนเร็วขึ้น [1]
- ภาชนะ ไม้เนื้อแข็ง ไม่มีกลิ่นไม่มียาง มีช่องระบายของเหลว ไม่ใช้โลหะ เพราะเยื่อหุ้มเมล็ดเป็นกรดละลายโลหะออกมาทำให้กลิ่นรสเสีย [1]
- ปริมาณ เมล็ดสดไม่ควรต่ำกว่า 40 กก. ถ้าเป็นเข่งใหญ่ใช้ 60–80 กก. [1] ปริมาณน้อยความร้อนไม่ขึ้น ต้องหุ้มฉนวนและพลิกกองให้น้อยครั้ง [1]
- ปิดคลุม ใบตองรองและคลุมแล้วปิดด้วยกระสอบหลายชั้น กันความร้อนหาย [1]
- อุณหภูมิ ขึ้นถึงเกือบ 50 °C ภายใน 2 วันแรก กลิ่นรสเริ่มเกิดเมื่อ 48–50 °C และต้องรักษาระดับนี้ราว 72 ชั่วโมง [1]
- พลิกกอง ทุก 2 วัน หรือพลิกเฉพาะ 3 วันแรก (วิธีลังไม้ 6 วัน พลิกวันที่ 2 และ 4) ให้อากาศเข้าและกองสม่ำเสมอ ป้องกันรา [1]
- ครบ 6 วัน ผ่าเมล็ดดู: ของเหลวสีน้ำตาลในเมล็ด สีเปลี่ยนเป็นน้ำตาลหรือม่วงอมน้ำตาล [1]
| วิธี | รายละเอียด | ที่มา |
|---|---|---|
| ตะกร้า | เมล็ดสด 10–150 กก. หมัก 5–7 วัน ย้ายตะกร้าทุก 2 วัน | ข้อมูลไทย [1] |
| ลัง/กล่องไม้ (6 วัน) | 25 กก. ลัง 33 × 26 × 30 ซม. 50 กก. 49.5 × 26 × 35 ซม. 100 กก. 70 × 43.5 × 39 ซม. 250 กก. 80 × 80 × 40 ซม. พลิกวันที่ 2 และ 4 อุณหภูมิใกล้ 50 °C ได้คุณภาพดีขึ้น | [1] |
| กอง | 25–1,000 กก. กองบนใบตองมีไม้รอง คลุมใบตอง สูงสุด 60–90 ซม. พลิกวันที่ 2 และ 4 หมัก 4–7 วัน เสี่ยงรา | [1] |
| ถาด | ถาดลึก 10 ซม. จุเมล็ดสด ~45 กก. วางซ้อน 8 ชั้น ไม่พลิก เสร็จภายใน 4 วัน แต่เมล็ดไม่สม่ำเสมอเท่าลัง | [1] |
คู่มือ CocoaSafe ที่ใช้ตามมาตรฐานมาเลเซียแนะนำ: เมล็ดสดอย่างน้อย 25 กก. สำหรับหมักแบบกอง (7 กก. สำหรับถาดตื้น) หมักรวม 5–6 วัน พลิก 1 ครั้งวันที่ 3 และต้องให้อุณหภูมิเกิน 42 °C จึงเกิดสารตั้งต้นกลิ่นรส ถ้าต่ำกว่านี้เมล็ดจะเน่าแทนการหมัก ต่างประเทศ [4] ส่วนหนังสือ กวก. ใช้เกณฑ์ 40 กก. อุณหภูมิ 48–50 °C 72 ชั่วโมง และพลิกวันที่ 2 และ 4 ไม่มีเอกสารไทยที่ทดสอบเทียบสองเกณฑ์ ควรเริ่มจากเกณฑ์ไทยและตรวจ cut test ทุกล็อต
ตากแห้ง
- ตากเริ่มหลังหมักเสร็จ เมล็ดความชื้นราว 55% (55–60% ตาม [4]) ต้องลดเหลือราว 6–7% จึงปลอดภัยต่อการเก็บ [1] มาตรฐานมาเลเซีย MS 293:2005 ให้ความชื้นไม่เกิน 7.5% ต่างประเทศ [4]
- ตากช้าเกินเสี่ยงรา กลิ่นรสเสีย ตากเร็วเกินสีน้ำตาลน้อยและเปรี้ยวเกินไป [1]
- ตากแดด บนตาข่ายไนลอนสีฟ้าบนลานซีเมนต์ หรือแคร่ยกสูง ทำหลังคาเลื่อนเปิดปิดเช้าเย็น ใช้เวลาราว 1 สัปดาห์ ถ้าอากาศไม่ดีถึง 3 สัปดาห์ ตากนานเกินเกิดราผิว [1]
- ปูเมล็ดบางหนาเท่าเมล็ดเดียวในวันแรก คลุกกลับทุก 2–3 ชั่วโมง คัดเศษเปลือกและเนื้อเยื่อออก กันฝนและน้ำค้าง ต่างประเทศ [4]
- เตาอบ เมื่อฤดูฝนตากไม่ได้ เตาแบบซามัว (ไม่ใช้พัดลม) ราว 2 วันที่ 60–80 °C แบบใช้พัดลม 1–3 วัน ต้องคนสม่ำเสมอ [1] เตาที่ไม่ดีมีควันปนเมล็ด ทำให้เกิดสาร PAHs ที่ละลายในเนยโกโก้ ใช้เตาที่ความร้อนไม่ผ่านควัน ปล่องทำงาน และบำรุงเตาสม่ำเสมอ ต่างประเทศ [4]
- หลังแห้งสนิท บรรจุกระสอบปานหรือกระสอบบุพลาสติก ผูกปากแน่น เก็บที่อากาศถ่ายเท ไม่อับชื้น [1] ตรวจความชื้นเมล็ดที่เก็บเป็นระยะ ต่ำกว่า 7.5% [4]
มาตรฐานเมล็ดแห้งและเมล็ดที่ใช้ไม่ได้
| รายการรับซื้อ | เกณฑ์ตามหนังสือ กวก. [1] |
|---|---|
| ความชื้น | ไม่เกิน 7% |
| น้ำหนักเมล็ดแห้ง | เฉลี่ยไม่น้อยกว่า 1 กรัม หรือไม่เกิน 110 เมล็ด/100 กรัม |
| ไขมันโกโก้ | ไม่น้อยกว่า 55% |
| cut test (สุ่ม 300 เมล็ด ผ่าตามยาว) | เมล็ดขึ้นรา ไม่เกิน 3% · เมล็ดสีเทา ไม่เกิน 3% · เมล็ดสีม่วง ไม่เกิน 2–5% · สีม่วงหรือน้ำตาลบางส่วน ไม่เกิน 20–40% · เมล็ดแมลงเจาะ งอก เสีย ลีบรวมกัน ไม่เกิน 3% |
| ข้อบกพร่อง | สาเหตุ | ป้องกัน [1] |
|---|---|---|
| เมล็ดขึ้นรา (แก้ไม่ได้ ผลิตสารพิษราได้) | ตากไม่แห้ง เก็บไว้ในกระสอบทั้งที่ยังชื้น ห้องเก็บอับ | ความชื้นไม่เกิน 7% ก่อนบรรจุ บีบเมล็ด ถ้าเปลือกไม่แตกแปลว่ายังไม่แห้ง |
| เมล็ดสีเทา (slaty) | หมักไม่สมบูรณ์หรือไม่หมัก กองหมักเล็กเกินไป | หมักให้ครบ ใช้ใบตองรองและคลุม หมัก 6 วัน |
| เมล็ดสีม่วง | เก็บผลไม่สุกหรือหมักไม่พอ รสขมฝาด | เก็บผลสุก หมัก 6 วัน |
| เมล็ดงอก | ผลสุกเกิน เปิดผลไว้ 1–2 วัน | เก็บเป็นประจำ หมักทันทีหลังผ่า ห้ามปนเมล็ดที่งอก |
| เมล็ดบิ่น | ผ่าด้วยมีดหรือของมีคม | ใช้ไม้ทุบ |
| เมล็ดมีกลิ่นควัน | ตากหรือเก็บในที่มีควัน | หลีกเลี่ยงควันเผาไหม้ |
| เมล็ดดำและไขมันอิสระสูง | โรคผลเน่าดำ ผลค้างต้นนาน เก็บเมล็ดนาน | เก็บเป็นประจำ เผาผลเป็นโรคนอกแปลง ไม่เก็บเมล็ดนาน |
| เมล็ดแมลงเจาะ | เก็บนาน เมล็ดยังไม่แห้ง | ตรวจโรงเก็บ รมตามคำแนะนำ |
ความปลอดภัยอาหาร
- ราพิษ OTA และอะฟลาท็อกซิน เมล็ดขึ้นราทำให้เกิดสารพิษเหล่านี้ ซึ่งก่อมะเร็งในคนได้ [1] OTA ทนความร้อน ยังอยู่ในช็อกโกแลตได้ ต่างประเทศ [4] ลดโดยไม่ทำให้ผลเป็นแผลตอนเก็บ ทิ้งผลเน่า และตากให้แห้ง [4]
- แคดเมียมและโลหะหนัก เมล็ดโกโก้ดูดโลหะหนักจากดินได้ และอาจปนมากับปุ๋ยฟอสเฟตบางชนิด สหภาพยุโรปกำหนดเพดานแคดเมียมในช็อกโกแลตและผงโกโก้ เริ่มบังคับ 1 มกราคม 2562 (ไม่ใช่เมล็ดดิบ) STDF แนะนำให้ใช้ปัจจัยการผลิตที่รับรองและปุ๋ยฟอสเฟตแคดเมียมต่ำ ต่างประเทศ [4] เอกสารไทยที่อ่านไม่มีผลตรวจแคดเมียมในโกโก้ไทย
- ควันและ PAHs ตากแดดเมื่อทำได้ หลีกเลี่ยงควันสัมผัสเมล็ดตอนอบ ต่างประเทศ [4]
- สิ่งแปลกปลอมและความสะอาด ตากบนแคร่หรือวัสดุรองพื้น คัดแยกเมล็ดดี ลานสะอาดอยู่เสมอ [1]
เอกสารไทยที่อ่านไม่มีข้อมูลการเก็บรักษาเมล็ดแห้งระยะยาว ไม่มีราคาเมล็ดแห้งปัจจุบัน และไม่มีผลตรวจแคดเมียม/ราพิษของโกโก้ไทย ให้สอบถามผู้รับซื้อ
แหล่งอ้างอิง
- สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร (กันยายน 2564). การจัดการความรู้ เทคโนโลยีการผลิตโกโก้ (ปานหทัย นพชินวงศ์ และคณะ) ศูนย์วิจัยพืชสวนชุมพร 128 หน้า (รวบรวมจากงานไทยและต่างประเทศ ไม่ระบุแหล่งของทุกตัวเลข) doa.go.th ↗
- STDF/CABI/ICCO (2014). CocoaSafe: Capacity Building and Knowledge Sharing in SPS in Cocoa in Southeast Asia (STDF/PG/381), Training of Master Facilitators (TOMF) Training Manual (ข้อมูลมาเลเซีย อินโดนีเซีย) standardsfacility.org ↗