ฟาร์มเกษตรดำเนินกิจการตั้งแต่ พ.ศ. 2551 (2008) ตั้งกระทู้
ขนาดตัวอักษร

บทที่ 9 · ช่วงที่ 5 เก็บเกี่ยวและขาย

หมักและตากเมล็ดโกโก้: เก็บผลสุก หมัก 5–6 วัน ตากให้ความชื้นไม่เกิน 7% ตรวจ cut test และความปลอดภัยอาหาร

เก็บผลโกโก้เมื่อไหร่ หมักเมล็ดกี่วัน ต้องใช้เมล็ดสดกี่กิโลกรัม ตากแห้งอย่างไร มาตรฐานเมล็ดแห้งและเมล็ดที่ใช้ไม่ได้ และเรื่องแคดเมียม ราพิษ ควัน

ทำเมื่อไหร่: ตลอดปี สูงสุด ต.ค.–ม.ค. ปรับปรุงล่าสุด · ตรวจแหล่งอ้างอิง · ดูแหล่งอ้างอิง

สรุปสั้น

  • เก็บผลสุกด้วยกรรไกร ตุลาคมถึงมกราคมผลดก เก็บทุก 1–2 สัปดาห์ ไม่ปล่อยบนต้นเกิน 3–4 สัปดาห์ ข้อมูลไทย [1]
  • หมักเมล็ดสด 5–6 วัน ให้ความร้อนราว 48–50 °C แล้วตากให้ความชื้นเหลือไม่เกิน 7% [1][4]
  • เมล็ดแห้งที่ดีผ่า (cut test) แล้วสีน้ำตาล มีรอยหยัก ไม่ขึ้นรา ไม่มีกลิ่นควัน [1]

เก็บผล

  • ผลสุก ดูจากสีผิวที่เปลี่ยน พันธุ์ผลอ่อนเขียวสุกเปลี่ยนเป็นเหลือง พันธุ์ผลอ่อนแดงสุกเปลี่ยนเป็นแดงอมส้มหรือส้มอมเหลือง [1] ไม่เก็บผลอ่อนหรือสุกเกิน เพราะผลอ่อนทำให้ไขมันเมล็ดลดลง (ไขมันพัฒนาใน 6 สัปดาห์สุดท้ายก่อนสุก) [1]
  • ใช้กรรไกรตัดแต่งกิ่งหรือตะขอ ไม่ใช้มือดึง เพราะตาดอกอยู่ใกล้จุดเดิม ดึงแล้วเปลือกฉีกทำลายตาดอก [1]
  • ช่วงเก็บ เก็บได้ตลอดปี ผลดกตุลาคมถึงมกราคม ช่วงผลดกเก็บทุก 2 สัปดาห์หรือทุกสัปดาห์เพื่อลดหนูและกระรอก [1]
  • ปล่อยสุกคาต้น ถ้าผลน้อยปล่อยได้ 1–3 สัปดาห์ ไม่เกิน 4 สัปดาห์ เพราะเมล็ดโกโก้ไม่มีระยะพักตัว จะงอกรากในผล ใช้แปรรูปไม่ได้ [1]
  • ผ่าผล ควรใช้ไม้ทุบ ถ้าใช้มีดระวังอย่าให้ถูกเมล็ด เพราะรอยบิ่นทำให้ราเข้าตอนหมักหรือเก็บ [1] เอกสารต่างประเทศชี้ว่าเชื้อราที่สร้างสารพิษ OTA เข้าทางแผลบนผลที่ถูกมีดตอนเก็บ ผลที่เสียหายไม่ควรเก็บไว้เกิน 1 วัน ผลดีไม่เกิน 1 สัปดาห์ และคัดผลเน่าทิ้ง ต่างประเทศ [4]
  • กองผลรอหมัก ถ้าผลน้อย กองฝักไว้ 3–7 วันในที่แห้ง เย็น ถ่ายเทอากาศดี สะอาด จะช่วยให้ความร้อนตอนหมักขึ้นเร็ว ลดความเปรี้ยว ขม ฝาด และเปลือกหุ้มเมล็ด (เวียดนามกอง 7–9 วัน มาเลเซียได้ถึง 3 สัปดาห์) ในที่ร้อนแล้ง ผลอาจสุกเร็วและงอกในผล ให้หมักทันที [1]

หมักเมล็ด

การหมักสร้างสารตั้งต้นกลิ่นรสช็อกโกแลต ยับยั้งการงอก และป้องกันการย่อยสลายไขมัน [1] ชาวสวนไทยร้อยละ 78 หมักด้วยตะกร้า 5–7 วัน ย้ายจากตะกร้าหนึ่งไปอีกตะกร้าทุก 2 วัน แล้วตากแห้ง ข้อมูลไทย (ผลสำรวจที่หนังสืออ้างถึง ไพบูลย์ และคณะ 2534) [1]

  1. แกะเมล็ด ดึงไส้ติดเมล็ดออก ผึ่งแดด 3–4 ชั่วโมงก่อนลงภาชนะ ช่วยลดเยื่อหุ้ม น้ำตาลและกรดอะซิติก กองหมักร้อนเร็วขึ้น [1]
  2. ภาชนะ ไม้เนื้อแข็ง ไม่มีกลิ่นไม่มียาง มีช่องระบายของเหลว ไม่ใช้โลหะ เพราะเยื่อหุ้มเมล็ดเป็นกรดละลายโลหะออกมาทำให้กลิ่นรสเสีย [1]
  3. ปริมาณ เมล็ดสดไม่ควรต่ำกว่า 40 กก. ถ้าเป็นเข่งใหญ่ใช้ 60–80 กก. [1] ปริมาณน้อยความร้อนไม่ขึ้น ต้องหุ้มฉนวนและพลิกกองให้น้อยครั้ง [1]
  4. ปิดคลุม ใบตองรองและคลุมแล้วปิดด้วยกระสอบหลายชั้น กันความร้อนหาย [1]
  5. อุณหภูมิ ขึ้นถึงเกือบ 50 °C ภายใน 2 วันแรก กลิ่นรสเริ่มเกิดเมื่อ 48–50 °C และต้องรักษาระดับนี้ราว 72 ชั่วโมง [1]
  6. พลิกกอง ทุก 2 วัน หรือพลิกเฉพาะ 3 วันแรก (วิธีลังไม้ 6 วัน พลิกวันที่ 2 และ 4) ให้อากาศเข้าและกองสม่ำเสมอ ป้องกันรา [1]
  7. ครบ 6 วัน ผ่าเมล็ดดู: ของเหลวสีน้ำตาลในเมล็ด สีเปลี่ยนเป็นน้ำตาลหรือม่วงอมน้ำตาล [1]
วิธีรายละเอียดที่มา
ตะกร้าเมล็ดสด 10–150 กก. หมัก 5–7 วัน ย้ายตะกร้าทุก 2 วันข้อมูลไทย [1]
ลัง/กล่องไม้ (6 วัน)25 กก. ลัง 33 × 26 × 30 ซม. 50 กก. 49.5 × 26 × 35 ซม. 100 กก. 70 × 43.5 × 39 ซม. 250 กก. 80 × 80 × 40 ซม. พลิกวันที่ 2 และ 4 อุณหภูมิใกล้ 50 °C ได้คุณภาพดีขึ้น[1]
กอง25–1,000 กก. กองบนใบตองมีไม้รอง คลุมใบตอง สูงสุด 60–90 ซม. พลิกวันที่ 2 และ 4 หมัก 4–7 วัน เสี่ยงรา[1]
ถาดถาดลึก 10 ซม. จุเมล็ดสด ~45 กก. วางซ้อน 8 ชั้น ไม่พลิก เสร็จภายใน 4 วัน แต่เมล็ดไม่สม่ำเสมอเท่าลัง[1]
ตามหนังสือ กวก. ซึ่งอ้างงานต่างประเทศ (AusAID ฯลฯ) มีเพียงวิธีตะกร้าที่ระบุว่าเป็นของชาวสวนไทย
เอกสารบอกไม่ตรงกัน

คู่มือ CocoaSafe ที่ใช้ตามมาตรฐานมาเลเซียแนะนำ: เมล็ดสดอย่างน้อย 25 กก. สำหรับหมักแบบกอง (7 กก. สำหรับถาดตื้น) หมักรวม 5–6 วัน พลิก 1 ครั้งวันที่ 3 และต้องให้อุณหภูมิเกิน 42 °C จึงเกิดสารตั้งต้นกลิ่นรส ถ้าต่ำกว่านี้เมล็ดจะเน่าแทนการหมัก ต่างประเทศ [4] ส่วนหนังสือ กวก. ใช้เกณฑ์ 40 กก. อุณหภูมิ 48–50 °C 72 ชั่วโมง และพลิกวันที่ 2 และ 4 ไม่มีเอกสารไทยที่ทดสอบเทียบสองเกณฑ์ ควรเริ่มจากเกณฑ์ไทยและตรวจ cut test ทุกล็อต

ตากแห้ง

  • ตากเริ่มหลังหมักเสร็จ เมล็ดความชื้นราว 55% (55–60% ตาม [4]) ต้องลดเหลือราว 6–7% จึงปลอดภัยต่อการเก็บ [1] มาตรฐานมาเลเซีย MS 293:2005 ให้ความชื้นไม่เกิน 7.5% ต่างประเทศ [4]
  • ตากช้าเกินเสี่ยงรา กลิ่นรสเสีย ตากเร็วเกินสีน้ำตาลน้อยและเปรี้ยวเกินไป [1]
  • ตากแดด บนตาข่ายไนลอนสีฟ้าบนลานซีเมนต์ หรือแคร่ยกสูง ทำหลังคาเลื่อนเปิดปิดเช้าเย็น ใช้เวลาราว 1 สัปดาห์ ถ้าอากาศไม่ดีถึง 3 สัปดาห์ ตากนานเกินเกิดราผิว [1]
  • ปูเมล็ดบางหนาเท่าเมล็ดเดียวในวันแรก คลุกกลับทุก 2–3 ชั่วโมง คัดเศษเปลือกและเนื้อเยื่อออก กันฝนและน้ำค้าง ต่างประเทศ [4]
  • เตาอบ เมื่อฤดูฝนตากไม่ได้ เตาแบบซามัว (ไม่ใช้พัดลม) ราว 2 วันที่ 60–80 °C แบบใช้พัดลม 1–3 วัน ต้องคนสม่ำเสมอ [1] เตาที่ไม่ดีมีควันปนเมล็ด ทำให้เกิดสาร PAHs ที่ละลายในเนยโกโก้ ใช้เตาที่ความร้อนไม่ผ่านควัน ปล่องทำงาน และบำรุงเตาสม่ำเสมอ ต่างประเทศ [4]
  • หลังแห้งสนิท บรรจุกระสอบปานหรือกระสอบบุพลาสติก ผูกปากแน่น เก็บที่อากาศถ่ายเท ไม่อับชื้น [1] ตรวจความชื้นเมล็ดที่เก็บเป็นระยะ ต่ำกว่า 7.5% [4]

มาตรฐานเมล็ดแห้งและเมล็ดที่ใช้ไม่ได้

รายการรับซื้อเกณฑ์ตามหนังสือ กวก. [1]
ความชื้นไม่เกิน 7%
น้ำหนักเมล็ดแห้งเฉลี่ยไม่น้อยกว่า 1 กรัม หรือไม่เกิน 110 เมล็ด/100 กรัม
ไขมันโกโก้ไม่น้อยกว่า 55%
cut test (สุ่ม 300 เมล็ด ผ่าตามยาว)เมล็ดขึ้นรา ไม่เกิน 3% · เมล็ดสีเทา ไม่เกิน 3% · เมล็ดสีม่วง ไม่เกิน 2–5% · สีม่วงหรือน้ำตาลบางส่วน ไม่เกิน 20–40% · เมล็ดแมลงเจาะ งอก เสีย ลีบรวมกัน ไม่เกิน 3%
เป็นเกณฑ์ที่หนังสืออธิบายว่าใช้ในการรับซื้อ ไม่ระบุว่าของผู้รับซื้อรายใด ให้ถามผู้รับซื้อที่คุณจะขาย
ข้อบกพร่องสาเหตุป้องกัน [1]
เมล็ดขึ้นรา (แก้ไม่ได้ ผลิตสารพิษราได้)ตากไม่แห้ง เก็บไว้ในกระสอบทั้งที่ยังชื้น ห้องเก็บอับความชื้นไม่เกิน 7% ก่อนบรรจุ บีบเมล็ด ถ้าเปลือกไม่แตกแปลว่ายังไม่แห้ง
เมล็ดสีเทา (slaty)หมักไม่สมบูรณ์หรือไม่หมัก กองหมักเล็กเกินไปหมักให้ครบ ใช้ใบตองรองและคลุม หมัก 6 วัน
เมล็ดสีม่วงเก็บผลไม่สุกหรือหมักไม่พอ รสขมฝาดเก็บผลสุก หมัก 6 วัน
เมล็ดงอกผลสุกเกิน เปิดผลไว้ 1–2 วันเก็บเป็นประจำ หมักทันทีหลังผ่า ห้ามปนเมล็ดที่งอก
เมล็ดบิ่นผ่าด้วยมีดหรือของมีคมใช้ไม้ทุบ
เมล็ดมีกลิ่นควันตากหรือเก็บในที่มีควันหลีกเลี่ยงควันเผาไหม้
เมล็ดดำและไขมันอิสระสูงโรคผลเน่าดำ ผลค้างต้นนาน เก็บเมล็ดนานเก็บเป็นประจำ เผาผลเป็นโรคนอกแปลง ไม่เก็บเมล็ดนาน
เมล็ดแมลงเจาะเก็บนาน เมล็ดยังไม่แห้งตรวจโรงเก็บ รมตามคำแนะนำ
ผลตรวจสอบเมล็ดที่หมักสมบูรณ์: ผ่าแล้วสีน้ำตาล มีรอยหยักเหมือนสมอง ม่วงน้อย ไม่มีกลิ่นควันหรือกลิ่นอื่น เมล็ดไม่แตกหักหรือเกาะเป็นก้อน [1]

ความปลอดภัยอาหาร

  • ราพิษ OTA และอะฟลาท็อกซิน เมล็ดขึ้นราทำให้เกิดสารพิษเหล่านี้ ซึ่งก่อมะเร็งในคนได้ [1] OTA ทนความร้อน ยังอยู่ในช็อกโกแลตได้ ต่างประเทศ [4] ลดโดยไม่ทำให้ผลเป็นแผลตอนเก็บ ทิ้งผลเน่า และตากให้แห้ง [4]
  • แคดเมียมและโลหะหนัก เมล็ดโกโก้ดูดโลหะหนักจากดินได้ และอาจปนมากับปุ๋ยฟอสเฟตบางชนิด สหภาพยุโรปกำหนดเพดานแคดเมียมในช็อกโกแลตและผงโกโก้ เริ่มบังคับ 1 มกราคม 2562 (ไม่ใช่เมล็ดดิบ) STDF แนะนำให้ใช้ปัจจัยการผลิตที่รับรองและปุ๋ยฟอสเฟตแคดเมียมต่ำ ต่างประเทศ [4] เอกสารไทยที่อ่านไม่มีผลตรวจแคดเมียมในโกโก้ไทย
  • ควันและ PAHs ตากแดดเมื่อทำได้ หลีกเลี่ยงควันสัมผัสเมล็ดตอนอบ ต่างประเทศ [4]
  • สิ่งแปลกปลอมและความสะอาด ตากบนแคร่หรือวัสดุรองพื้น คัดแยกเมล็ดดี ลานสะอาดอยู่เสมอ [1]
ยังไม่ครอบคลุม

เอกสารไทยที่อ่านไม่มีข้อมูลการเก็บรักษาเมล็ดแห้งระยะยาว ไม่มีราคาเมล็ดแห้งปัจจุบัน และไม่มีผลตรวจแคดเมียม/ราพิษของโกโก้ไทย ให้สอบถามผู้รับซื้อ

แหล่งอ้างอิง

  1. สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร (กันยายน 2564). การจัดการความรู้ เทคโนโลยีการผลิตโกโก้ (ปานหทัย นพชินวงศ์ และคณะ) ศูนย์วิจัยพืชสวนชุมพร 128 หน้า (รวบรวมจากงานไทยและต่างประเทศ ไม่ระบุแหล่งของทุกตัวเลข) doa.go.th ↗
  2. STDF/CABI/ICCO (2014). CocoaSafe: Capacity Building and Knowledge Sharing in SPS in Cocoa in Southeast Asia (STDF/PG/381), Training of Master Facilitators (TOMF) Training Manual (ข้อมูลมาเลเซีย อินโดนีเซีย) standardsfacility.org ↗