สรีรวิทยาการเริ่มลงหัวมันสำปะหลัง: การเปลี่ยนผ่านจากการเจริญทางลำต้นสู่การสะสมแป้ง

บทคัดย่อ
การเริ่มลงหัวของมันสำปะหลัง (cassava storage root initiation) เป็นจุดเปลี่ยนเชิงสรีรวิทยาที่กำหนดศักยภาพผลผลิตและเปอร์เซ็นต์แป้ง กระบวนการนี้เกี่ยวข้องกับการปรับสมดุลระหว่างแหล่งผลิต (source) และแหล่งสะสม (sink) โดยมีไนโตรเจน (N) เป็นปัจจัยหลักในการสร้างพื้นที่ใบช่วงต้น และโพแทสเซียม (K) เป็นกลไกสำคัญในการเคลื่อนย้ายซูโครสและการสังเคราะห์แป้งในระยะสะสมผลผลิต บทความนี้วิเคราะห์กลไกระดับสรีรวิทยาและชีวเคมี พร้อมเสนอแนวคิดเชิงระบบ “สร้างแหล่งผลิตก่อน แล้วจึงขยายแหล่งสะสม” เพื่อเพิ่มผลผลิตอย่างมีทิศทาง

บทนำ
มันสำปะหลัง (Manihot esculenta Crantz) เป็นพืชเศรษฐกิจที่สะสมคาร์โบไฮเดรตในรากสะสม (storage roots) มากกว่า 70% ของน้ำหนักแห้งเป็นแป้ง ศักยภาพผลผลิตจึงขึ้นกับความสามารถของต้นในการผลิตซูโครสที่ใบ และการเปลี่ยนรูปไปเป็นแป้งในหัว การจัดการธาตุอาหารที่ไม่สอดคล้องกับช่วงอายุพืชอาจทำให้เกิดความไม่สมดุลระหว่าง source และ sink ส่งผลให้หัวไม่ขยายเต็มศักยภาพหรือเปอร์เซ็นต์แป้งต่ำ

1) Source–Sink Transition: จุดเปลี่ยนสำคัญของการลงหัว
ในระยะ 0–60/90 วันแรก พืชมุ่งเน้นการสร้างใบและลำต้นเพื่อเพิ่ม Leaf Area Index (LAI) ใบทำหน้าที่เป็น source สร้างคาร์โบไฮเดรตผ่านกระบวนการสังเคราะห์แสง
เมื่อเข้าสู่ระยะเริ่มลงหัว (ประมาณ 2–3 เดือน ขึ้นกับพันธุ์และสภาพแวดล้อม) รากบางส่วนจะเกิด secondary growth และพัฒนาเป็น storage roots กลายเป็น sink หลัก กระบวนการนี้ควบคุมโดยการเปลี่ยนทิศทางการแบ่งสรรซูโครสผ่านท่อลำเลียง (phloem partitioning)
หาก source ไม่แข็งแรง → sink ไม่เต็ม
หาก sink ขยายเร็วแต่ซูโครสส่งไม่ทัน → เปอร์เซ็นต์แป้งลดลง
แนวคิดเชิงระบบจึงต้อง “สร้างฐานการผลิตก่อน” แล้วจึง “เร่งการสะสม”

2) บทบาทไนโตรเจน (N): การสร้างแหล่งผลิตช่วงต้น
ไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบหลักของ
คลอโรฟิลล์
เอนไซม์ใน Calvin cycle
โปรตีนโครงสร้างและเอนไซม์เมตาบอลิซึม
งานวิจัยชี้ว่า การให้ N อย่างเพียงพอในช่วงต้นช่วยเพิ่มพื้นที่ใบและอัตราการตรึงคาร์บอนสุทธิ (Net Assimilation Rate) ส่งผลต่อศักยภาพผลผลิตระยะยาว
อย่างไรก็ตาม N สูงเกินไปในระยะหลังเริ่มลงหัวจะกระตุ้น vegetative growth มากเกินจำเป็น ทำให้คาร์โบไฮเดรตถูกใช้กับยอดมากกว่าสะสมในหัว ส่งผลให้เปอร์เซ็นต์แป้งลดลง
แนวทางสนับสนุนระยะแรกปลูก–90 วัน
ปุ๋ยทางใบ FK-1 (20-20-20 + Mg + Zn)
สนับสนุนการสร้างใบและระบบสังเคราะห์แสง
Mg เป็นแกนกลางคลอโรฟิลล์
Zn สนับสนุนเอนไซม์การเจริญเติบโต
ราคา FK-1
1 กล่อง (2 กก.) ราคา 890 บาท
โปร 3 กล่อง 2,599 บาท
โปร 5 กล่อง 3,999 บาท
ส่งฟรี เก็บเงินปลายทาง
สั่งซื้อทักแชท หรือ โทร 090-592-8614

3) บทบาทโพแทสเซียม (K): การเคลื่อนย้ายซูโครสและการสะสมแป้ง
เมื่อพืชเข้าสู่ระยะลงหัว โพแทสเซียมเป็นธาตุหลักที่เกี่ยวข้องกับ sink strength
3.1 การเคลื่อนย้ายซูโครส
K ควบคุมแรงดันออสโมติกใน phloem ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ phloem loading และการเคลื่อนย้ายคาร์โบไฮเดรตจากใบสู่หัว
3.2 การสังเคราะห์แป้ง
เอนไซม์สำคัญ เช่น ADP-glucose pyrophosphorylase และ starch synthase ทำงานได้ดีเมื่อมีสมดุล K เหมาะสม ส่งผลให้ dry matter และเปอร์เซ็นต์แป้งเพิ่มขึ้น
3.3 การขยายขนาดหัว
K มีบทบาทต่อ turgor pressure ช่วยให้เซลล์รากสะสมขยายตัวอย่างสม่ำเสมอ เพิ่มน้ำหนักหัว
แนวทางตั้งแต่ 90 วันขึ้นไป
ปุ๋ยทางใบ FK-3C (5-10-40 + Mg + Zn)
โพแทสเซียมสูง 40% เน้นขยายหัว
Mg รักษาคลอโรฟิลล์
Zn สนับสนุนระบบเอนไซม์
ราคา FK-3C
1 กล่อง ราคา 950 บาท
โปร 3 กล่อง 2,799 บาท
โปร 5 กล่อง 4,299 บาท
ส่งฟรี เก็บเงินปลายทาง
สั่งซื้อทักแชท หรือ โทร 090-592-8614

สรุปเชิงระบบ
การเพิ่มผลผลิตมันสำปะหลังต้องจัดการลำดับสรีรวิทยาอย่างถูกจังหวะ
ระยะแรก → สร้าง source ให้แข็งแรงด้วย N, Mg, Zn
ระยะลงหัว → เพิ่ม sink strength ด้วย K สูง
เมื่อจัดสมดุล source–sink ได้เหมาะสม หัวจะขยายเต็มศักยภาพ เปอร์เซ็นต์แป้งสูง และน้ำหนักผลผลิตเพิ่มขึ้นอย่างเป็นระบบค่ะ

เอกสารอ้างอิง
Alves, A.A.C. (2002). Cassava botany and physiology. In: Hillocks et al., Cassava: Biology, Production and Utilization. CABI Publishing.
El-Sharkawy, M.A. (2004). Cassava biology and physiology. Plant Molecular Biology, 56, 481–501.
Howeler, R.H. (2014). Sustainable Soil and Crop Management of Cassava in Asia. CIAT.
Marschner, P. (2012). Marschner’s Mineral Nutrition of Higher Plants (3rd ed.). Academic Press.
Taiz, L., Zeiger, E., Møller, I.M., & Murphy, A. (2015). Plant Physiology and Development (6th ed.). Sinauer Associates.
Zhao, D. et al. (2015). Potassium nutrition and carbohydrate metabolism in root crops. Journal of Plant Nutrition, 38, 1–15.

#มันสำปะหลัง #สรีรวิทยาพืช #SourceSink #ลงหัว #เพิ่มเปอร์เซ็นต์แป้ง #โพแทสเซียมสูง #ไนโตรเจน #ปุ๋ยทางใบ #FK1 #FK3C #เกษตรเชิงระบบ